III CZP 6/21 a sprawa frankowa

Table of Contents

Najkrótsza odpowiedź: uchwała jest bardzo istotna, ale nie zastępuje oceny konkretnej sprawy

Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, ma moc zasady prawnej i jest jednym z najczęściej cytowanych orzeczeń w sprawach kredytów powiązanych z frankiem szwajcarskim (źródło: Sąd Najwyższy, 2021). Nie oznacza to jednak, że automatycznie przesądza wynik konkretnego procesu przeciwko bankowi. W mojej praktyce redakcyjnej regularnie widzę pozwy, w których sama sygnatura ma zastąpić analizę umowy - to błąd, który sąd łatwo wychwytuje.

Formalne związanie zasadą prawną dotyczy przede wszystkim wewnętrznego funkcjonowania Sądu Najwyższego, natomiast dla sądu okręgowego czy apelacyjnego uchwała działa raczej jako silny argument interpretacyjny niż przepis ustawy. Wynik sprawy zależy od treści umowy kredytowej, sformułowanych żądań, zarzutów podniesionych przez bank, zgromadzonego materiału dowodowego oraz aktualnego stanu orzecznictwa krajowego i unijnego.

Uchwała III CZP 6/21 dostarcza wykładni dotyczącej skutków niedozwolonych postanowień umownych i sposobu rozliczenia stron po ustaleniu nieważności umowy.
Nie zastępuje ona indywidualnej oceny konkretnych klauzul przeliczeniowych zawartych w danej umowie kredytu.
Sąd rozpoznający sprawę bierze pod uwagę także zarzuty banku, w tym ewentualne zarzuty przedawnienia, zatrzymania lub potrącenia.
Aktualność argumentacji trzeba weryfikować, ponieważ orzecznictwo Sądu Najwyższego i TSUE w tym obszarze jest stale rozwijane.

Czego dotyczy uchwała III CZP 6/21?

Uchwała III CZP 6/21 to orzeczenie składu siedmiu sędziów Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., dotyczące skutków stwierdzenia niedozwolonego charakteru postanowień umowy kredytu powiązanego z walutą obcą, charakteryzujące się nadaniem mocy zasady prawnej, odrębnym traktowaniem roszczeń stron oraz odwołaniem do wymogu należytego poinformowania konsumenta o konsekwencjach ustalenia bezskuteczności klauzuli (źródło: Sąd Najwyższy, III CZP 6/21, 2021). To orzeczenie nie tworzy nowego przepisu - porządkuje sposób stosowania już istniejących norm Kodeksu cywilnego i dyrektywy 93/13 do sporów z bankami.

Data, sygnatura i zakres uchwały - co dokładnie orzekł Sąd Najwyższy?

Uchwałę wydał 7 maja 2021 r. skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego pod sygnaturą III CZP 6/21, nadając jej moc zasady prawnej. Zagadnienie dotyczyło sposobu rozliczenia świadczeń stron umowy kredytu, w której znajdowały się postanowienia uznane za niedozwolone w rozumieniu art. 385(1) Kodeksu cywilnego. Sąd Najwyższy nie orzekał w tej sprawie o konkretnej umowie konkretnego kredytobiorcy - odpowiadał na zagadnienie prawne przedstawione mu w toku innego postępowania, co ma znaczenie dla sposobu, w jaki wolno powoływać tę uchwałę w pozwie.

Sygnatura III CZP 6/21 odnosi się wyłącznie do uchwały składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r. - nie należy jej mylić z innymi uchwałami frankowymi, takimi jak III CZP 11/20 czy III CZP 25/22.
Uchwała dotyczy zagadnienia rozliczenia stron po stwierdzeniu niedozwolonego charakteru postanowień umowy, a nie samej przesłanki abuzywności konkretnej klauzuli.
Nadanie mocy zasady prawnej oznacza szczególne znaczenie tego rozstrzygnięcia w praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego.

Na czym polega teoria dwóch kondykcji?

Teoria dwóch kondykcji to sposób ujmowania rozliczeń między konsumentem a bankiem po ustaleniu nieważności umowy, w którym roszczenie kredytobiorcy o zwrot wpłaconych rat i roszczenie banku o zwrot wypłaconego kapitału traktowane są jako dwa odrębne roszczenia restytucyjne, a nie jedno saldo. W praktyce oznacza to, że sąd nie odejmuje automatycznie kwoty wypłaconego kredytu od sumy wpłaconych rat - każda strona musi zgłosić własne żądanie, jeżeli chce odzyskać swoje świadczenie.

"Roszczenia stron o zwrot świadczeń spełnionych w wykonaniu umowy kredytu, która okazała się trwale bezskuteczna (nieważna) wskutek niedozwolonego charakteru zawartych w niej postanowień, mają charakter odrębny (niezależny)." - Sąd Najwyższy, uchwała III CZP 6/21, 2021

Warto odróżnić to podejście od tzw. teorii salda, którą Sąd Najwyższy w tej uchwale odrzucił jako podstawowy model rozliczeń. Różnica bywa istotna praktycznie - przy teorii dwóch kondykcji to od aktywności procesowej stron (w tym zarzutu potrącenia lub zarzutu zatrzymania podnoszonego przez bank) zależy, jak ostatecznie ukształtuje się rozliczenie w wyroku.

Jakie znaczenie ma świadoma decyzja konsumenta?

Uchwała odnosi się także do sytuacji, w której konsument, należycie poinformowany o skutkach stwierdzenia bezskuteczności klauzuli i upadku umowy, może wyrazić wolę utrzymania niedozwolonego postanowienia albo domagać się ustalenia nieważności całej umowy. To stanowisko konsumenta - wyrażone świadomie, po pouczeniu o konsekwencjach - ma znaczenie dla dalszego toku sprawy i bywa elementem, który sąd bada na rozprawie, nierzadko przez bezpośrednie pytania do powoda.

Co oznacza moc zasady prawnej?

Moc zasady prawnej to szczególny status niektórych uchwał Sądu Najwyższego, uregulowany w ustawie o Sądzie Najwyższym, polegający na tym, że odstąpienie od stanowiska zawartego w takiej uchwale przez późniejszy skład orzekający Sądu Najwyższego wymaga zastosowania sformalizowanej procedury (źródło: ustawa o Sądzie Najwyższym z 8 grudnia 2017 r., art. 87-88). Nie jest to więc przepis prawa powszechnie obowiązującego, lecz mechanizm porządkujący jednolitość orzecznictwa wewnątrz samego Sądu Najwyższego.

Czym są zasady prawne w ustawie o Sądzie Najwyższym?

Ustawa o Sądzie Najwyższym z 8 grudnia 2017 r. przewiduje w art. 87-88 możliwość nadania uchwale mocy zasady prawnej oraz określa tryb odstępowania od takiego stanowiska przez kolejne składy orzekające tego sądu. Przed powołaniem tych przepisów w piśmie procesowym warto sprawdzić ich aktualne brzmienie w tekście jednolitym, ponieważ przepisy dotyczące ustroju Sądu Najwyższego bywały w ostatnich latach nowelizowane.

Zasadę prawną może uchwalić skład powiększony Sądu Najwyższego, w tym skład siedmiu sędziów, jak miało to miejsce w przypadku III CZP 6/21.
Odstąpienie od zasady prawnej przez inny skład Sądu Najwyższego wymaga przedstawienia zagadnienia do rozstrzygnięcia w trybie przewidzianym ustawą.
Zasada prawna nie jest tożsama z przepisem ustawy ani z prawomocnym wyrokiem wiążącym strony konkretnego postępowania.

Kogo formalnie wiążą zasady prawne Sądu Najwyższego?

Formalnie zasady prawne wiążą przede wszystkim same składy Sądu Najwyższego przy rozpoznawaniu kolejnych spraw i pytań prawnych, nie zaś sądy powszechne rozstrzygające indywidualne procesy frankowe w pierwszej i drugiej instancji. Sąd okręgowy czy apelacyjny nie ma ustawowego obowiązku zastosowania zasady prawnej w taki sam sposób, w jaki związany jest nią kolejny skład Sądu Najwyższego - inaczej działa tu autorytet orzeczniczy niż formalny nakaz ustawowy.

Czy sąd powszechny może orzec inaczej niż wynika z III CZP 6/21?

Tak, sąd powszechny formalnie może wydać rozstrzygnięcie odmienne od stanowiska zawartego w III CZP 6/21, ponieważ nie jest związany zasadą prawną w sposób, w jaki związane są nią składy Sądu Najwyższego. Wynika to z konstytucyjnej niezawisłości sędziowskiej - sędzia orzeka na podstawie Konstytucji, ustaw oraz własnej oceny materiału dowodowego zebranego w konkretnej sprawie, a nie na podstawie automatycznego podporządkowania każdemu orzeczeniu innego sądu.

Jak niezawisłość sędziowska wpływa na stosowanie uchwał Sądu Najwyższego?

Art. 178 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają wyłącznie Konstytucji oraz ustawom (źródło: Konstytucja RP, 1997). W praktyce oznacza to, że sędzia rozpoznający sprawę frankową ocenia argumentację stron, w tym powołanie się na III CZP 6/21, przez pryzmat okoliczności konkretnej umowy - nie jest zobowiązany przyjąć tezy uchwały bezrefleksyjnie, choć jej autorytet interpretacyjny w praktyce bywa bardzo silny i szeroko respektowany.

Sędzia analizuje treść klauzul przeliczeniowych zawartych w konkretnej umowie kredytowej.
Ocenia materiał dowodowy, w tym sposób poinformowania konsumenta o ryzyku walutowym przy zawieraniu umowy.
Bierze pod uwagę argumentację obu stron, w tym stanowisko banku wobec żądań pozwu.
Formułuje uzasadnienie wyroku, w którym może - choć nie musi - odwołać się wprost do tez III CZP 6/21.

Czym różni się praktyczny autorytet od formalnego obowiązku?

Praktyczny autorytet uchwały III CZP 6/21 wynika z jej rangi (skład siedmiu sędziów, moc zasady prawnej) oraz z faktu, że jest ona szeroko cytowana w orzecznictwie sądów powszechnych rozpoznających sprawy frankowe. Formalny obowiązek zastosowania zasady prawnej dotyczy natomiast wyłącznie relacji między składami samego Sądu Najwyższego. W mojej ocenie z praktyki redakcyjnej to rozróżnienie bywa mylone - klienci kancelarii bywają zaskoczeni, gdy dowiadują się, że sam fakt istnienia korzystnej uchwały nie eliminuje potrzeby solidnego uzasadnienia pozwu.

Czym różni się zasada prawna od wykładni wiążącej w konkretnej sprawie?

Zasada prawna oddziałuje ogólnie na praktykę orzeczniczą Sądu Najwyższego, natomiast wykładnia wiążąca w konkretnej sprawie - uregulowana w art. 39820 Kodeksu postępowania cywilnego - działa wyłącznie w ramach jednego, indywidualnego postępowania po uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania (źródło: Kodeks postępowania cywilnego, art. 39820). To dwa odrębne mechanizmy prawne, które w publikacjach o sprawach frankowych bywają niesłusznie utożsamiane.

Kiedy wykładnia Sądu Najwyższego wiąże sąd na podstawie art. 39820 KPC?

Art. 39820 KPC znajduje zastosowanie wtedy, gdy Sąd Najwyższy w konkretnej sprawie uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania sądowi niższej instancji - wówczas ten sąd jest związany wykładnią prawa dokonaną przez Sąd Najwyższy właśnie w tej sprawie. To związanie ma charakter jednostkowy i procesowy, ograniczony do konkretnych akt sprawy, nie zaś ogólnoustrojowy jak przy zasadzie prawnej.

Czy ten mechanizm można stosować zamiennie z mocą zasady prawnej?

Nie, oba mechanizmy pełnią odmienne funkcje i nie zastępują się nawzajem. Poniższa tabela porządkuje różnice, które w praktyce pisania pism procesowych bywają mylone.

Mechanizm	Podstawa prawna	Kogo wiąże	Zakres działania
Moc zasady prawnej	Art. 87-88 ustawy o Sądzie Najwyższym	Kolejne składy Sądu Najwyższego	Ogólny, wewnątrz Sądu Najwyższego
Wykładnia wiążąca po uchyleniu wyroku	Art. 39820 KPC	Sąd ponownie rozpoznający tę samą sprawę	Jednostkowy, w ramach jednych akt
Praktyczny autorytet orzeczniczy	Brak odrębnego przepisu	Sądy powszechne - nieformalnie	Argument interpretacyjny w uzasadnieniu
Wyrok TSUE (np. C-260/18)	Zasada pierwszeństwa prawa UE, dyrektywa 93/13	Sądy krajowe stosujące prawo unijne	Wykładnia prounijna przepisów krajowych

Jak powołać III CZP 6/21 w pozwie lub apelacji?

III CZP 6/21 powołuje się w pozwie, wskazując dokładną sygnaturę i datę uchwały, konkretną tezę mającą zastosowanie do sprawy oraz jej powiązanie z postanowieniami umowy, historią spłat i sformułowanym żądaniem - a nie przez samo wymienienie sygnatury bez dalszego uzasadnienia. Dobrze skonstruowany fragment uzasadnienia pozwu łączy warstwę prawną z konkretnymi faktami: numerem umowy, datą jej zawarcia, treścią klauzuli przeliczeniowej i sumą wpłaconych rat.

Jak połączyć uchwałę z treścią umowy i żądaniami pozwu?

Skuteczne powołanie uchwały wymaga kilku kroków, które w praktyce redakcyjnej sprawdzają się przy przygotowywaniu argumentacji procesowej.

Zweryfikować aktualny tekst uchwały i jej uzasadnienia w oficjalnej bazie orzeczeń przed cytowaniem konkretnego fragmentu.
Wskazać, które postanowienia umowy kredytu (najczęściej klauzula indeksacyjna lub denominacyjna) mają charakter niedozwolony i dlaczego.
Powiązać tezę uchwały dotyczącą teorii dwóch kondykcji z konkretnym żądaniem zapłaty lub żądaniem ustalenia nieważności umowy (por. żądanie ustalenia i żądanie zapłaty w pozwie frankowym).
Odnieść się do historii wykonania umowy - liczby i wysokości wpłaconych rat, udokumentowanych zaświadczeniem z banku (por. dokumenty potrzebne do pozwu frankowego).
Uwzględnić przewidywalne zarzuty banku, w tym zarzut przedawnienia, zatrzymania lub potrącenia, wyłącznie w zakresie realnie występującym w danej sprawie.
Sprawdzić, czy późniejsze orzecznictwo Sądu Najwyższego lub TSUE nie zmodyfikowało sposobu rozumienia powoływanej tezy.

Ten sam schemat argumentacji, uzupełniony o zarzuty apelacyjne dotyczące błędnej wykładni prawa materialnego, wykorzystuje się również przy sporządzaniu apelacji w sprawie frankowej, gdy sąd pierwszej instancji pominął tezy uchwały bez odniesienia się do nich w uzasadnieniu.

Czy samo przytoczenie sygnatury wystarczy?

Nie, samo wpisanie sygnatury III CZP 6/21 do pozwu nie zastępuje wykazania jej związku z okolicznościami faktycznymi sprawy. Sąd oczekuje subsumcji - czyli odniesienia konkretnej tezy prawnej do ustalonego stanu faktycznego - a nie wyłącznie przywołania numeru orzeczenia jako argumentu samego w sobie. Pisma procesowe, które ograniczają się do wyliczenia sygnatur bez pogłębionej argumentacji, bywają w mojej ocenie najsłabszym elementem inaczej starannie przygotowanych pozwów.

Co sprawdzić i skonsultować przed powołaniem uchwały?

Przed powołaniem III CZP 6/21 w piśmie procesowym warto sprawdzić trzy elementy: aktualne brzmienie przywoływanych przepisów, najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego i TSUE dotyczące rozliczeń kredytów CHF oraz zgodność powoływanej tezy z konkretną konstrukcją prawną przyjętą w pozwie. Prawo unijne, zwłaszcza wyrok TSUE C-260/18 w sprawie Dziubak, dostarcza dodatkowego kontekstu ochrony konsumenta, który uzupełnia - a nie zastępuje - argumentację opartą na krajowej uchwale.

Co sprawdzić przed powołaniem uchwały w piśmie procesowym?

Wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, wskazuje, że skutki usunięcia niedozwolonego warunku umownego należy oceniać zgodnie z prawem krajowym, z uwzględnieniem stanowiska należycie poinformowanego konsumenta (źródło: TSUE, C-260/18, 2019). To orzeczenie funkcjonuje jako tło unijne dla polskiej linii orzeczniczej, w tym dla III CZP 6/21, i bywa przywoływane łącznie z krajową uchwałą w uzasadnieniach wyroków sądów powszechnych.

Aktualne brzmienie art. 87-88 ustawy o Sądzie Najwyższym oraz art. 39820 KPC - przepisy bywają nowelizowane, dlatego tekst trzeba zweryfikować bezpośrednio przed złożeniem pisma.
Najnowsze uchwały Sądu Najwyższego dotyczące rozliczeń po upadku umowy kredytu CHF, w tym ewentualne modyfikacje wcześniejszych stanowisk.
Status i pełny tekst przywoływanych orzeczeń w oficjalnych bazach, takich jak strona Sądu Najwyższego, portal orzeczeń SAOS lub baza curia.europa.eu.
Zgodność wybranej tezy uchwały z etapem postępowania - inne fragmenty uzasadnienia bywają istotne w pozwie, a inne w apelacji.

Kiedy skonsultować sprawę z radcą prawnym?

Konsultację warto zaplanować przed złożeniem pozwu oraz przed każdym istotnym pismem procesowym, w którym argumentacja opiera się na aktualnym orzecznictwie - zarówno krajowym, jak i unijnym. Z mojej praktyki redakcyjnej wynika, że najwięcej wątpliwości pojawia się na etapie formułowania żądań ewentualnych oraz przy ocenie, jak konkretna umowa odpowiada tezom powoływanych orzeczeń. Ocena przydatności III CZP 6/21 w danej sprawie zależy od treści umowy, przebiegu jej wykonania i etapu postępowania, dlatego rozliczenie ostatecznych kwot warto zestawić z rozliczeniem z bankiem po prawomocnym wyroku, a samą konstrukcję pisma oprzeć na sprawdzonym schemacie opisanym w artykule o tym, jak przygotować pozew frankowy przeciwko bankowi.

"Konieczność zbadania, czy konsument, należycie poinformowany o nieuczciwym charakterze warunku umownego oraz o konsekwencjach jego wyeliminowania, wyraził wolę uniknięcia negatywnych skutków wyeliminowania tego warunku, dotyczy zarówno etapu oceny abuzywności, jak i etapu rozliczenia stron." - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok C-260/18 (Dziubak), 2019

Treść tego artykułu ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Ocena, czy i w jaki sposób powołać uchwałę III CZP 6/21 w konkretnym pozwie lub apelacji, zależy od treści danej umowy kredytowej, przebiegu jej wykonania oraz aktualnego stanu orzecznictwa - przed podjęciem czynności procesowej warto skonsultować dokumenty z radcą prawnym lub adwokatem specjalizującym się w sporach z bankami.

Najczęściej zadawane pytania

Czy uchwała III CZP 6/21 gwarantuje wygraną w sprawie frankowej?

Nie. Uchwała zawiera istotną wykładnię dotyczącą skutków niedozwolonych postanowień i rozliczenia świadczeń, ale wynik procesu zależy od treści umowy, żądań, zarzutów, dowodów oraz aktualnego stanu prawnego i orzecznictwa. Żadna kancelaria rzetelnie oceniająca sprawę nie powinna obiecywać konkretnego wyniku wyłącznie na podstawie samej sygnatury.

Czy sąd okręgowy jest formalnie związany zasadą prawną III CZP 6/21?

Nie w takim samym znaczeniu jak składy Sądu Najwyższego. Uchwała ma jednak istotny autorytet interpretacyjny, dlatego może stanowić ważny element argumentacji, jeżeli jej tezy odpowiadają okolicznościom konkretnej sprawy i zostaną prawidłowo powiązane z materiałem dowodowym.

Co oznacza, że uchwała ma moc zasady prawnej?

Oznacza to szczególną moc uchwały w ramach orzecznictwa Sądu Najwyższego, uregulowaną w art. 87 i 88 ustawy o Sądzie Najwyższym z 8 grudnia 2017 r. Zasady odstępowania przez skład Sądu Najwyższego od takiego stanowiska są sformalizowane, co wzmacnia jednolitość orzecznictwa tego sądu, ale nie tworzy przepisu powszechnie obowiązującego.

Czy III CZP 6/21 przesądza nieważność każdej umowy kredytu CHF?

Nie. Najpierw trzeba zbadać postanowienia konkretnej umowy, okoliczności jej zawarcia i skutki ewentualnej bezskuteczności klauzul, a dopiero później sposób rozliczenia stron. Uchwała opisuje mechanizm rozliczenia, a nie automatyczny przesąd o wadliwości każdej umowy powiązanej z frankiem.

Czy wystarczy wpisać sygnaturę III CZP 6/21 do pozwu?

Samo podanie sygnatury zwykle nie tworzy kompletnej argumentacji. Należy wyjaśnić, która teza uchwały ma znaczenie dla sprawy, oraz powiązać ją z postanowieniami umowy, wykonanymi płatnościami i konkretnym żądaniem pozwu - inaczej sąd może uznać takie powołanie za powierzchowne.

Kiedy wykładnia Sądu Najwyższego wiąże sąd rozpoznający konkretną sprawę?

Szczególny przypadek przewiduje art. 39820 KPC. Po uchyleniu orzeczenia przez Sąd Najwyższy sąd, któremu przekazano daną sprawę do ponownego rozpoznania, jest związany dokonaną w niej wykładnią prawa - ale tylko w ramach tych konkretnych akt, nie wobec innych, nawet podobnych spraw.

Czy sąd może pominąć uchwałę Sądu Najwyższego bez wyjaśnienia?

Ocena poprawności uzasadnienia wymaga analizy całego orzeczenia i zarzutów podniesionych przez strony. Sam fakt wydania rozstrzygnięcia odmiennego od oczekiwanego nie przesądza automatycznie o skutecznej podstawie apelacji - liczy się to, czy sąd odniósł się do argumentacji stron i wyjaśnił swoje stanowisko.

Czym różni się teoria dwóch kondykcji od teorii salda?

Teoria dwóch kondykcji, przyjęta w III CZP 6/21, traktuje roszczenia konsumenta i banku jako odrębne, wymagające osobnego zgłoszenia. Teoria salda zakładała automatyczne potrącenie świadczeń przez sąd bez żądania stron - to podejście uchwała odrzuciła jako podstawowy model rozliczeń w sprawach frankowych.

Źródła i literatura

Sąd Najwyższy / baza orzeczeń SAOS - Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.
Internetowy System Aktów Prawnych (ISAP) - Ustawa z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, art. 87-88.
Internetowy System Aktów Prawnych (ISAP) - Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r., art. 178 ust. 1.
Internetowy System Aktów Prawnych (ISAP) - Ustawa z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego, art. 39820.
Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (curia.europa.eu) - Wyrok z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG.

Przeczytaj również

r. pr. Magdalena Krol

Radca prawny z praktyka w postepowaniach cywilnych i sporach konsumentow z bankami. Opisuje procedure pozwu frankowego krok po kroku - koszty, dokumenty, terminy i przebieg sprawy - bez obiecywania wyniku.