Czy art. 18 ustawy nowelizującej ma pierwszeństwo przed art. 37² KPC?
Żaden z tych przepisów nie „wygrywa" z drugim w sensie generalnego uchylenia. W okresie obowiązywania art. 18 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2023 poz. 614) pozew konsumenta objęty tym przepisem trzeba wnieść wyłącznie do sądu miejsca jego zamieszkania. Art. 37² Kodeksu postępowania cywilnego nadal obowiązuje jako przepis o właściwości przemiennej dla roszczeń z czynności bankowej, ale w zakresie, w którym pokrywa się z art. 18, szczególna regulacja czasowa eliminuje wybór sądu. Odpowiedź zależy więc od tego, czy konkretne roszczenie mieści się w granicach podmiotowych, przedmiotowych i czasowych art. 18.
To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne, bo błędne oznaczenie sądu w pozwie frankowym prowadzi do przekazania sprawy i realnie wydłuża postępowanie o kilka tygodni, a czasem miesięcy. Z mojej praktyki wynika, że klienci najczęściej mylą te dwa przepisy, zakładając, że skoro pozywają bank za nienależyte wykonanie umowy, to zawsze mogą wybrać dowolny sąd z art. 37² KPC. Tymczasem w sprawach objętych regulacją czasową taki wybór nie istnieje - jest jeden sąd, ten miejsca zamieszkania powoda.
Co reguluje art. 37² KPC?
Art. 37² Kodeksu postępowania cywilnego to przepis o właściwości przemiennej, który pozwala wnieść powództwo o roszczenie wynikające z czynności bankowej według miejsca zamieszkania lub siedziby powoda, obok ogólnej właściwości sądu miejsca zamieszkania lub siedziby pozwanego banku (art. 37² KPC, Dz.U. 2026 poz. 468). Charakteryzuje się szerokim zakresem podmiotowym, bo obejmuje nie tylko konsumentów, ale każdego powoda dochodzącego roszczenia związanego z czynnością bankową, oraz brakiem ograniczenia czasowego - obowiązuje bezterminowo jako element systemu KPC.
"Powództwo o roszczenie wynikające z czynności bankowej przeciwko bankowi, innej jednostce organizacyjnej uprawnionej do wykonywania czynności bankowych lub ich następcom prawnym można wytoczyć przed sąd właściwy dla miejsca zamieszkania albo siedziby powoda." - Kodeks postępowania cywilnego, art. 37², Dz.U. 2026 poz. 468
Jakie roszczenie obejmuje właściwość przemienna z czynności bankowej?
Przepis obejmuje roszczenia, których źródłem jest czynność bankowa w rozumieniu prawa bankowego - a więc między innymi umowę kredytu, w tym kredytu waloryzowanego, denominowanego lub indeksowanego do waluty obcej. Nie ogranicza się do konsumentów - z właściwości przemiennej może skorzystać także przedsiębiorca dochodzący roszczenia związanego z rachunkiem bankowym czy gwarancją bankową, o ile spełnia przesłankę powiązania z czynnością bankową.
Jak przemienność wpływa na wybór między miejscem zamieszkania powoda a siedzibą banku?
Właściwość przemienna oznacza, że powód ma dwie legalne opcje i wybiera jedną z nich, wnosząc pozew. Może pozwać bank przed sądem właściwym dla siedziby pozwanego (najczęściej duże ośrodki, w których banki mają centrale) albo przed sądem swojego miejsca zamieszkania. To odróżnia ją zasadniczo od właściwości wyłącznej, w której wyboru nie ma w ogóle.
Czy art. 37² KPC nadal obowiązuje mimo regulacji czasowej?
Tak, art. 37² KPC nie został uchylony ani zawieszony przez art. 18 ustawy z 9 marca 2023 r. Obie regulacje funkcjonują równolegle - problem pojawia się wyłącznie na styku ich zakresów, gdy roszczenie konsumenta z kredytu walutowego mieści się jednocześnie w hipotezie obu przepisów. W takiej sytuacji to przepis szczególny i czasowy determinuje, do którego sądu można skutecznie wnieść pozew.
Co reguluje art. 18 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r.?
Art. 18 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw to przepis przejściowy, który na okres pięciu lat wprowadza właściwość wyłączną sądu miejsca zamieszkania konsumenta dla określonych roszczeń związanych z kredytem walutowym (Sejm RP, Dz.U. 2023 poz. 614, art. 18). Charakteryzuje się trzema cechami: dotyczy wyłącznie konsumentów, obejmuje roszczenia związane z kredytami waloryzowanymi, denominowanymi lub indeksowanymi do waluty obcej, oraz eliminuje możliwość wyboru innego sądu w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie.
"W okresie pięciu lat od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy powództwo konsumenta w sprawie o roszczenie związane z zawartą umową, jeżeli wartość waluty obcej stanowi podstawę ustalenia wysokości świadczeń stron tej umowy, wytacza się wyłącznie przed sąd właściwy dla miejsca zamieszkania powoda." - Ustawa z 9 marca 2023 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, art. 18 ust. 1, Dz.U. 2023 poz. 614
Dlaczego art. 18 ustanawia właściwość wyłączną?
Ustawodawca zdecydował się na regulację czasową, żeby ujednolicić miejsce rozpoznawania spraw frankowych i ograniczyć zjawisko, w którym banki - korzystając z klauzul prorogacyjnych lub innych mechanizmów proceduralnych - próbowały kierować spory do sądów odległych od miejsca zamieszkania konsumenta. Skutkiem jest wyłączenie swobody wyboru: konsument objęty przepisem nie decyduje między kilkoma sądami, tylko wnosi pozew do jednego, wskazanego ustawowo. Cel regulacji wynikał z materiałów legislacyjnych procesu ustawodawczego (Sejm RP, proces legislacyjny ustawy ogłoszonej w Dz.U. 2023 poz. 614) - dokładną treść uzasadnienia i numer druku warto zweryfikować bezpośrednio przed powołaniem się na nie w piśmie procesowym.
Jak długo obowiązuje regulacja czasowa?
Art. 18 ust. 1 działa przez okres pięciu lat liczony od dnia wejścia w życie ustawy z 9 marca 2023 r. Dokładną datę końcową trzeba ustalić na podstawie przepisów o wejściu w życie tego aktu oraz sprawdzić, czy w międzyczasie nie doszło do nowelizacji przedłużającej lub modyfikującej ten termin (Dz.U. 2023 poz. 614). Ja przy każdej nowej sprawie zaczynam od sprawdzenia aktualnego stanu prawnego w ISAP, bo w praktyce legislacyjnej terminy przejściowe bywają korygowane - poleganie na dacie zapamiętanej sprzed kilku miesięcy jest ryzykowne.
Co zmienia cesja roszczenia zgodnie z art. 18 ust. 2?
Ustawa przewiduje odrębne skutki dla sytuacji, w której roszczenie konsumenckie zostało przeniesione w drodze cesji na inny podmiot - art. 18 ust. 2 reguluje to zagadnienie osobno od reguły ogólnej z ust. 1. Oznacza to, że cesjonariusz (np. fundusz sekurytyzacyjny lub inny podmiot, który nabył wierzytelność od konsumenta) nie zawsze korzysta z tej samej właściwości wyłącznej co pierwotny wierzyciel - kwalifikację prawną takiej sprawy trzeba oceniać indywidualnie.
Jak różnią się zakresy obu przepisów?
Art. 37² KPC i art. 18 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r. różnią się przede wszystkim zakresem podmiotowym, przedmiotowym i czasowym - pierwszy jest szerszy i bezterminowy, drugi węższy, ale wyłączny i ograniczony w czasie do pięciu lat. Zakresy te częściowo się pokrywają, co właśnie rodzi pytanie o kolizję, ale poza tym obszarem wspólnym każdy z przepisów działa samodzielnie według własnych reguł.
| Kryterium | Art. 37² KPC | Art. 18 ust. 1 ustawy z 9.03.2023 r. |
|---|---|---|
| Rodzaj właściwości | Przemienna (wybór powoda) | Wyłączna (brak wyboru) |
| Zakres podmiotowy | Każdy powód dochodzący roszczenia z czynności bankowej | Wyłącznie konsument |
| Zakres przedmiotowy | Roszczenia z czynności bankowej (szeroko) | Roszczenia związane z umową, w której wartość waluty obcej kształtuje świadczenia stron |
| Sąd właściwy | Miejsce zamieszkania/siedziba powoda lub pozwanego (do wyboru) | Wyłącznie miejsce zamieszkania powoda |
| Ograniczenie czasowe | Brak - obowiązuje bezterminowo | 5 lat od wejścia w życie ustawy |
| Podstawa prawna | Kodeks postępowania cywilnego, art. 37² | Dz.U. 2023 poz. 614, art. 18 |
Czy art. 18 dotyczy tylko konsumentów i kredytów walutowych?
Tak, w swoim rdzeniu przepis jest zawężony do konsumentów oraz do umów, w których wartość waluty obcej kształtuje wysokość świadczeń stron - czyli typowych kredytów waloryzowanych, denominowanych i indeksowanych do CHF czy innych walut. Nie obejmuje automatycznie przedsiębiorców ani roszczeń niezwiązanych z mechanizmem walutowym. Jeżeli powodem jest osoba, która w momencie zawarcia umowy działała w związku z działalnością gospodarczą, kwalifikacja jako konsument wymaga odrębnej analizy stanu faktycznego - nie każdy kredytobiorca frankowy automatycznie mieści się w tej kategorii.
Konsument, cesjonariusz i kilku kredytobiorców - jak liczyć zakres podmiotowy?
Przy kilku współkredytobiorcach (np. małżonkach) trzeba ustalić, czy oboje spełniają definicję konsumenta i czy mają to samo miejsce zamieszkania - jeśli tak, sprawa jest prosta. Gdy współkredytobiorcy mieszkają w różnych okręgach sądowych albo gdy jeden z nich dokonał cesji swojej części wierzytelności, zakres podmiotowy trzeba oceniać łącznie z regułami o współuczestnictwie procesowym, a nie mechanicznie stosować pierwszy z brzegu adres.
Który sąd jest właściwy dla pozwu frankowego konsumenta?
Dla konsumenta objętego art. 18 ust. 1 właściwy jest sąd, w którego okręgu ma on miejsce zamieszkania w chwili wnoszenia pozwu - to ustalenie trzeba jednak zestawić z odrębną kwestią właściwości rzeczowej, czyli tym, czy sprawę rozpozna sąd rejonowy, czy sąd okręgowy. Sama nazwa miejscowości nie wystarczy: potrzebny jest jeszcze podział na wydziały cywilne właściwe według wartości przedmiotu sporu.
Jak potwierdzić status konsumenta i rodzaj umowy kredytowej?
Punktem wyjścia jest ustalenie, że kredyt został zaciągnięty na cele niezwiązane z działalnością gospodarczą lub zawodową, oraz sprawdzenie w umowie, czy mamy do czynienia z kredytem waloryzowanym, denominowanym czy indeksowanym do waluty obcej - te rozróżnienia mają znaczenie zarówno dla kwalifikacji roszczenia, jak i dla argumentacji merytorycznej w pozwie. Polecam skompletowanie umowy kredytowej wraz z aneksami i harmonogramem spłat jeszcze przed ustalaniem sądu, bo bez tego trudno ocenić zarówno właściwość, jak i jak przygotować pozew przeciwko bankowi.
Jak ustalić właściwość rzeczową i wartość przedmiotu sporu?
Właściwość miejscowa (który sąd w danej miejscowości) to jedno, a właściwość rzeczowa (sąd rejonowy czy sąd okręgowy) to drugie, niezależne ustalenie - w sprawach frankowych o unieważnienie umowy sprawy zazwyczaj trafiają do sądu okręgowego ze względu na wysoką wartość przedmiotu sporu, choć każdy przypadek trzeba policzyć indywidualnie zgodnie z ogólnymi regułami KPC o właściwości rzeczowej. Dokładne wyliczenie wartość przedmiotu sporu w sprawie CHF wpływa też na wysokość opłaty sądowej od pozwu, dlatego oba elementy warto ustalać równolegle.
Jakie błędy w oznaczeniu sądu zdarzają się najczęściej?
W praktyce widuję głównie trzy powtarzające się pomyłki: wskazanie sądu siedziby banku zamiast sądu miejsca zamieszkania powoda mimo obowiązywania art. 18, pomylenie sądu rejonowego z okręgowym przy nieprawidłowym wyliczeniu wartości przedmiotu sporu oraz oparcie się na adresie zameldowania, który od lat nie odpowiada faktycznemu miejscu zamieszkania. Każdy z tych błędów kończy się tym samym - postanowieniem o przekazaniu sprawy i utratą kilku tygodni na formalności zamiast na merytoryczne rozpoznanie sprawy.
Co z powodem mieszkającym poza Polską lub kilkoma powodami?
Gdy powód nie ma miejsca zamieszkania w Polsce, ustalenie właściwości na podstawie art. 18 ust. 1 wymaga sięgnięcia do przepisów szczególnych dotyczących takich sytuacji oraz - w razie wątpliwości - do ogólnych reguł KPC o właściwości, ponieważ literalne kryterium „miejsce zamieszkania powoda" traci jednoznaczny punkt odniesienia. To jeden z obszarów, w których stan prawny bywa modyfikowany kolejnymi nowelizacjami, dlatego rekomenduję sprawdzenie aktualnego brzmienia przepisów przed samym wniesieniem pozwu, a nie poleganie na wiedzy sprzed kilku miesięcy.
Jak ustalić właściwość, gdy powód nie ma miejsca zamieszkania w Polsce?
W takich przypadkach analizę trzeba oprzeć na aktualnym brzmieniu przepisów regulujących właściwość dla osób bez miejsca zamieszkania w kraju, uwzględniając ewentualne zmiany wprowadzone po 2023 r. Nie ma tu jednej uniwersalnej reguły, którą można podać bez weryfikacji stanu prawnego na dzień wnoszenia konkretnego pozwu - to sytuacja, w której samodzielne działanie bez konsultacji prawnej niesie podwyższone ryzyko błędu proceduralnego.
Co zrobić przy kilku kredytobiorcach z różnych okręgów?
Nie warto automatycznie przyjmować, że decyduje miejsce zamieszkania pierwszego wymienionego w umowie kredytobiorcy. Trzeba przeanalizować przepisy o współuczestnictwie procesowym razem z aktualnym orzecznictwem dotyczącym stosowania art. 18 do spraw z wieloma powodami, bo praktyka sądów w tym zakresie bywa niejednolita, a odpowiedź zależy od konkretnego układu stron i roszczeń w danej sprawie.
Jak uzasadnić właściwość sądu w pozwie?
Uzasadnienie właściwości sądu w pozwie frankowym powinno wskazywać wprost podstawę prawną - czy jest to art. 18 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r., czy art. 37² KPC - oraz fakty potwierdzające spełnienie jej przesłanek, takie jak status konsumenta, rodzaj umowy i aktualne miejsce zamieszkania powoda. Taki fragment zajmuje zwykle kilka zdań, ale jego brak albo lakoniczność bywa pierwszym pytaniem sądu przy wstępnym badaniu pozwu.
- Podstawa prawna właściwości - konkretny przepis (art. 18 ust. 1 ustawy z 9.03.2023 r. lub art. 37² KPC) z podaniem publikatora.
- Status konsumenta - krótkie wskazanie, że kredyt zaciągnięto na cele niezwiązane z działalnością gospodarczą.
- Rodzaj umowy - określenie, czy kredyt jest waloryzowany, denominowany czy indeksowany do waluty obcej.
- Miejsce zamieszkania powoda - adres aktualny na dzień wniesienia pozwu, najlepiej z dowodem (np. rozliczeniem PIT lub umową najmu).
- Właściwość rzeczowa - wskazanie wartości przedmiotu sporu i wynikającego z niej sądu (rejonowy czy okręgowy).
Co napisać w uzasadnieniu podstawy właściwości?
Wystarczy zwięzły akapit powołujący przepis, status stron i fakty - bez rozbudowanej polemiki prawnej, która należy raczej do uzasadnienia żądania głównego. Ja w pozwach, które przygotowuję, umieszczam ten fragment zaraz po oznaczeniu stron, jeszcze przed częścią merytoryczną - to porządkuje pismo i ułatwia sądowi wstępną weryfikację formalną.
Co się dzieje po wniesieniu pozwu do niewłaściwego sądu?
Sąd, który uzna się za niewłaściwy, wydaje postanowienie o przekazaniu sprawy sądowi właściwemu - to nie kończy postępowania, ale je wydłuża, bo akta trzeba przesłać, a nowy sąd musi ponownie zarejestrować sprawę. Dobrze przygotowany pozew to połowa sprawy właśnie dlatego, że eliminuje tego typu przestoje na starcie, zanim dojdzie do rozpoznania sprawy co do meritum.
Najczęściej zadawane pytania
Który przepis stosuje się do pozwu frankowego konsumenta?
W okresie obowiązywania art. 18 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r. objęty nim pozew konsumenta wnosi się wyłącznie do sądu, w którego okręgu powód ma miejsce zamieszkania. Trzeba równolegle ustalić właściwość rzeczową, czyli sprawdzić, czy ze względu na wartość przedmiotu sporu sprawę rozpozna sąd rejonowy, czy okręgowy. Odpowiedź zależy od konkretnego stanu faktycznego, dlatego warto potwierdzić kwalifikację przed samym wniesieniem pozwu.
Czy art. 37² KPC przestał obowiązywać?
Nie, nadal reguluje właściwość przemienną dla roszczeń wynikających z czynności bankowej i pozostaje w mocy dla spraw, które nie mieszczą się w zakresie art. 18. W pokrywającym się zakresie czasowa regulacja szczególna ogranicza jednak wybór konsumenta w sprawie kredytu walutowego, więc oba przepisy trzeba czytać łącznie, a nie zamiennie.
Czy można pozwać bank w sądzie jego siedziby?
Jeżeli sprawa mieści się w zakresie art. 18 ust. 1 podczas jego obowiązywania, przepis wskazuje wyłącznie sąd miejsca zamieszkania powoda, więc sąd siedziby banku nie jest dostępną opcją. Przypadki wykraczające poza ten zakres, na przykład roszczenia niekonsumenckie, wymagają odrębnej analizy na gruncie art. 37² KPC lub przepisów ogólnych o właściwości.
Czy adres zameldowania decyduje o właściwości?
Nie, przepis odwołuje się do miejsca zamieszkania, które nie musi pokrywać się z adresem zameldowania widniejącym w dokumentach urzędowych. W razie sporu o to, który adres jest właściwy, istotne są fakty świadczące o centrum życiowym danej osoby - miejsce pracy, zamieszkania rodziny, stałego pobytu.
Co przy dwóch kredytobiorcach mieszkających w różnych okręgach?
Nie należy wybierać sądu automatycznie na podstawie adresu jednego z powodów. Trzeba zbadać przepisy o współuczestnictwie procesowym, miejsca zamieszkania obu powodów i aktualne orzecznictwo dotyczące stosowania art. 18 w sprawach z wieloma stronami - praktyka bywa tu zróżnicowana.
Co zrobi sąd niewłaściwy miejscowo?
Sąd niewłaściwy może wydać postanowienie o przekazaniu sprawy sądowi właściwemu, co realnie wydłuża postępowanie o czas potrzebny na przesłanie akt i ponowną rejestrację sprawy. Taka sytuacja jest do uniknięcia, jeśli podstawa właściwości zostanie prawidłowo uzasadniona już w treści pozwu.
Ile trwa okres obowiązywania art. 18 ustawy nowelizującej?
Przepis działa przez pięć lat od dnia wejścia w życie ustawy z 9 marca 2023 r. (Dz.U. 2023 poz. 614), ale dokładną datę końcową oraz ewentualne zmiany tego terminu trzeba zweryfikować w aktualnym stanie prawnym przed wniesieniem konkretnego pozwu. Poleganie na dacie zapamiętanej z wcześniejszych publikacji może być mylące, jeśli w międzyczasie doszło do nowelizacji.
Czy każdy pozew przeciwko bankowi podlega art. 18?
Nie, przepis obejmuje wyłącznie roszczenia konsumenckie związane z umową, w której wartość waluty obcej kształtuje wysokość świadczeń stron - a więc typowe sprawy frankowe. Roszczenia niekonsumenckie albo niezwiązane z mechanizmem walutowym podlegają ogólnym regułom właściwości, w tym art. 37² KPC.
Ustalenie właściwości sądu to formalność, która potrafi zaważyć na tempie całej sprawy - i to zanim padnie choćby jedno słowo o abuzywności klauzul przeliczeniowych. Konsultacja z kancelarią przed wniesieniem pozwu pozwala zweryfikować, który przepis - art. 18 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r. czy art. 37² KPC - znajduje zastosowanie w konkretnym stanie faktycznym, zwłaszcza gdy w grę wchodzi cesja, kilku powodów albo miejsce zamieszkania za granicą.
Źródła i literatura
- Ustawa z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, ISAP - Internetowy System Aktów Prawnych, Dz.U. 2023 poz. 614, art. 18.
- Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego, ISAP - Internetowy System Aktów Prawnych, tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468, art. 37².
- Materiały legislacyjne procesu ustawodawczego ustawy ogłoszonej w Dz.U. 2023 poz. 614, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej - numer druku i uzasadnienie do zweryfikowania bezpośrednio na stronie procesu legislacyjnego.
- Orzecznictwo dotyczące właściwości sądu i współuczestnictwa procesowego w sprawach kredytów walutowych, System Analizy Orzeczeń Sądowych (SAOS).
Treść ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani opinii prawnej w rozumieniu przepisów o świadczeniu pomocy prawnej. Kwalifikacja konkretnej sprawy - w tym ustalenie właściwego sądu, statusu konsumenta czy skutków cesji - zależy od okoliczności danej sprawy i wymaga indywidualnej konsultacji z radcą prawnym lub adwokatem przed wniesieniem pozwu.
Przeczytaj również
Radca prawny z praktyka w postepowaniach cywilnych i sporach konsumentow z bankami. Opisuje procedure pozwu frankowego krok po kroku - koszty, dokumenty, terminy i przebieg sprawy - bez obiecywania wyniku.