Żądanie ewentualne w pozwie frankowym

Table of Contents

Czym w praktyce procesowej jest żądanie główne i ewentualne?

Żądanie ewentualne to drugie roszczenie zgłoszone w tym samym pozwie, które sąd rozpoznaje wyłącznie wtedy, gdy nie uwzględni żądania głównego. W sprawach frankowych żądaniem głównym jest zwykle ustalenie nieważności umowy kredytu wraz z zapłatą, a żądaniem ewentualnym - roszczenie oparte na dalszym obowiązywaniu umowy po wyeliminowaniu z niej klauzul niedozwolonych (tzw. odfrankowienie). Konstrukcję żądań reguluje Kodeks postępowania cywilnego, w tym przepisy dotyczące oznaczenia powództwa i wyrokowania (źródło: Kodeks postępowania cywilnego, Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296 ze zm., art. 187 i n.).

W mojej praktyce widzę, że klienci mylą żądanie ewentualne z żądaniem alternatywnym - to dwa różne mechanizmy procesowe, choć brzmią podobnie. Żądanie alternatywne pozwala pozwanemu wybrać sposób spełnienia świadczenia i nie jest typowe dla spraw kredytowych. Żądanie ewentualne działa inaczej: to powód z góry wskazuje kolejność, w jakiej sąd ma badać jego roszczenia, a wybór między wariantami należy do sądu, nie do banku.

Jak wygląda konstrukcja żądania głównego i ewentualnego w pozwie frankowym?

W petitum pozwu wariant główny (nieważność umowy) zapisuje się jako punkt pierwszy, a wariant ewentualny - jako punkt kolejny, poprzedzony zastrzeżeniem w rodzaju „na wypadek nieuwzględnienia żądania z punktu 1". Każdy z wariantów musi mieć:

Odrębnie sformułowaną treść żądania - np. ustalenie nieważności i zapłatę określonej kwoty w jednym wariancie, zapłatę innej kwoty tytułem nadpłaty rat w drugim.
Własną podstawę faktyczną - opis, dlaczego dana klauzula jest niedozwolona i jakie ma to skutki dla całej umowy albo tylko dla jej fragmentu.
Osobne wyliczenie kwoty dochodzonej w danym wariancie, zwykle jako załącznik lub tabelę w uzasadnieniu pozwu.
Precyzyjnie określony warunek procesowy, od którego zależy przejście do rozpoznania wariantu ewentualnego.

Czym różni się żądanie ewentualne od żądania alternatywnego?

Różnica sprowadza się do tego, kto decyduje o wyborze wariantu. Przy żądaniu alternatywnym prawo wyboru sposobu wykonania zobowiązania ma zwykle dłużnik, a przy żądaniu ewentualnym to sąd - w toku procesu, na podstawie ustalonego stanu faktycznego i prawnego - rozstrzyga, który wariant znajduje zastosowanie. Z tego powodu w sprawach kredytów frankowych mówi się właśnie o żądaniu ewentualnym, a nie alternatywnym.

Kiedy sąd przechodzi do badania żądania ewentualnego?

Sąd bada żądanie ewentualne dopiero po nieuwzględnieniu żądania głównego, jeżeli warunek rozpoznania został w petitum sformułowany jednoznacznie. Innymi słowy - rozpoznanie wariantu ewentualnego jest zdarzeniem warunkowym, a nie automatycznym etapem procesu, który następuje niezależnie od wyniku sprawy w części dotyczącej nieważności (źródło: Kodeks postępowania cywilnego, art. 187 i przepisy o wyrokowaniu).

Praktyka pokazuje, że sąd może gromadzić materiał dowodowy dotyczący obu wariantów jednocześnie - to działanie racjonalne procesowo, bo pozwala uniknąć przedłużania postępowania o kolejną rozprawę, gdyby żądanie główne zostało oddalone. Nie oznacza to jednak, że oba żądania są rozstrzygane równolegle w sentencji wyroku.

Jaki warunek aktualizuje rozpoznanie żądania ewentualnego?

Warunkiem jest brak uwzględnienia żądania głównego w zakresie objętym pozwem - a więc oddalenie powództwa o ustalenie nieważności umowy albo, w niektórych konstrukcjach, brak podstaw do uwzględnienia zapłaty wynikającej z nieważności. Warunek ten powinien wynikać wprost z treści petitum, np. przez sformułowanie: „w przypadku nieuwzględnienia żądania z pkt 1 powód wnosi o zasądzenie...". Bez takiego zastrzeżenia sąd może mieć trudność z odczytaniem kolejności rozpoznania roszczeń.

Czy sąd bada oba żądania równocześnie na rozprawie?

Tak, w zakresie postępowania dowodowego sąd zwykle dopuszcza dowody odnoszące się do obu wariantów już na etapie rozprawy, żeby nie wracać do sprawy po ewentualnym uchyleniu wyroku. Rozstrzygnięcie - czyli wybór, który wariant zostaje uwzględniony - zapada jednak dopiero w wyroku, po ocenie całości materiału.

Co dzieje się z żądaniem ewentualnym po uwzględnieniu żądania głównego?

Jeżeli sąd uwzględnia żądanie główne zgodnie z warunkiem zapisanym w petitum, co do zasady nie powstaje potrzeba rozpoznawania żądania ewentualnego. Nie należy jednak opisywać tego skutku w oderwaniu od sentencji - decydujące znaczenie ma dokładna konstrukcja pozwu, zakres rozstrzygnięcia i to, czy wyrok został zaskarżony (źródło: Kodeks postępowania cywilnego).

Brak potrzeby orzekania o żądaniu ewentualnym

W uzasadnieniu wyroku sąd zazwyczaj wskazuje, że wobec uwzględnienia żądania głównego rozpoznawanie żądania ewentualnego stało się bezprzedmiotowe - warunek procesowy po prostu się nie ziścił. To nie jest formalne „oddalenie" żądania ewentualnego w sensie merytorycznym, tylko konsekwencja konstrukcji warunkowej przyjętej przez powoda. Warto to rozróżnienie znać przy czytaniu sentencji, bo wpływa ono także na sposób liczenia kosztów procesu, o czym niżej.

Czy wyrok uwzględniający nieważność jest od razu prawomocny?

Nie. Wyrok sądu pierwszej instancji uwzględniający żądanie główne nie jest prawomocny z chwilą ogłoszenia - staje się prawomocny dopiero po upływie terminu do wniesienia apelacji albo po rozpoznaniu apelacji przez sąd drugiej instancji. Bank, podobnie jak kredytobiorca, ma prawo zaskarżyć rozstrzygnięcie, a wynik postępowania apelacyjnego zależy od okoliczności konkretnej sprawy i materiału dowodowego zgromadzonego w pierwszej instancji.

„Trybunał orzekł, że możliwość dalszego obowiązywania umowy po usunięciu z niej nieuczciwych warunków ocenia się zgodnie z przepisami prawa krajowego, a sąd krajowy nie może uzupełniać luki powstałej po wyeliminowaniu klauzuli abuzywnej wyłącznie po to, by ratować umowę wbrew woli konsumenta." - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok z 3 października 2019 r., C-260/18

Co dzieje się z żądaniem ewentualnym po oddaleniu żądania nieważności?

Po oddaleniu żądania nieważności sąd powinien ocenić prawidłowo sformułowane żądanie ewentualne - to zdarzenie uruchamia warunek procesowy zapisany w pozwie. Nie oznacza to jednak automatycznego uwzględnienia wariantu ewentualnego: sąd bada go tak samo wnikliwie, jak badałby samodzielne powództwo, łącznie z podstawą prawną, wyliczeniem i zarzutami banku.

Z mojej praktyki wynika, że to właśnie ten moment postępowania bywa najbardziej niedoceniany przez powodów przygotowujących pozew samodzielnie. Skupiają się na argumentacji dotyczącej nieważności, a warstwę dowodową wariantu ewentualnego traktują po macoszemu - tymczasem to osobne roszczenie, wymagające własnej podstawy faktycznej i prawnej.

Sąd bada zasadność podstawy prawnej wariantu ewentualnego niezależnie od tego, dlaczego oddalił żądanie główne.
Kontroluje poprawność wyliczenia kwoty dochodzonej w wariancie ewentualnym, w tym metodologię usunięcia klauzul niedozwolonych z harmonogramu spłat.
Ocenia zarzut przedawnienia podniesiony przez bank, jeśli dotyczy części roszczenia.
Weryfikuje sposób naliczenia odsetek za opóźnienie i datę, od której są należne.
Analizuje materiał dowodowy zgromadzony dla obu wariantów łącznie, żeby uniknąć powtarzania postępowania dowodowego.

Czy sąd może uwzględnić roszczenie o zapłatę wynikające z dalszego wykonywania umowy?

Tak, o ile powód odpowiednio sformułował żądanie ewentualne i wykazał jego zasadność - ale nie jest to skutek automatyczny. Sąd musi ustalić, że po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych umowa może dalej funkcjonować zgodnie z przepisami prawa krajowego, bez uzupełniania luki przepisem dyspozytywnym wbrew woli konsumenta. Ocena ta wymaga analizy konkretnej umowy, a wynik zależy od jej treści i materiału dowodowego zebranego w sprawie.

„Sądy krajowe są zobowiązane do zbadania, czy stwierdzenie nieważności umowy wywołałoby szczególnie niekorzystne skutki dla konsumenta, a rozliczenia stron po ustaleniu trwałej bezskuteczności umowy podlegają odrębnej ocenie roszczeń restytucyjnych." - Sąd Najwyższy, uchwała składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21

Warto dodać, że kolejne orzeczenia Sądu Najwyższego - w tym uchwała z 28 kwietnia 2022 r. (III CZP 25/22) - rozwijają linię orzeczniczą dotyczącą rozliczeń w sprawach kredytów frankowych. Zakres i aktualną treść tezy tego orzeczenia warto zweryfikować bezpośrednio w bazie orzeczeń Sądu Najwyższego przed powołaniem się na nią w konkretnym piśmie procesowym, bo linia orzecznicza w tym obszarze bywa uszczegóławiana.

Jak sformułować warunek rozpoznania żądania ewentualnego?

Warunek formułuje się jako zdanie łączące oba żądania w petitum pozwu, np. „ewentualnie, na wypadek nieuwzględnienia żądania opisanego w pkt 1 powyżej, powód wnosi o zasądzenie kwoty X wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia Y". Precyzja tego zapisu decyduje o tym, czy sąd w ogóle będzie mógł przejść do wariantu ewentualnego bez wzywania do sprecyzowania powództwa.

Kwota, waluta, okres i odsetki

Każdy wariant roszczenia pieniężnego powinien mieć osobno wskazaną kwotę główną, walutę rozliczenia (najczęściej złote polskie), okres, za jaki dochodzona jest nadpłata, oraz datę początkową naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie. W wariancie ewentualnym te dane różnią się zwykle od wariantu głównego, bo metoda wyliczenia jest inna - opiera się na różnicy między ratą faktycznie zapłaconą a ratą, jaka byłaby należna po usunięciu klauzuli przeliczeniowej.

Założenia dalszego wykonywania umowy

Wariant ewentualny wymaga wskazania, na jakich założeniach opiera się dalsze wykonywanie umowy - np. że kredyt pozostaje kredytem złotowym oprocentowanym według stawki referencyjnej pierwotnie przewidzianej dla franka szwajcarskiego, pomniejszonej o wyeliminowany spread. To założenie musi być spójne z podstawą faktyczną opisaną w uzasadnieniu pozwu i możliwe do zweryfikowania przez biegłego, jeśli sprawa tego wymaga.

Jak żądanie ewentualne wpływa na dowody i wyliczenia?

Żądanie ewentualne wymaga własnego kompletu dowodów i odrębnego wyliczenia kwoty, ponieważ opiera się na innej metodzie rozliczenia niż żądanie główne. W praktyce oznacza to podwójny zestaw tabel wyliczeniowych w pozwie - jeden dla wariantu nieważności, drugi dla wariantu dalszego obowiązywania umowy po usunięciu klauzul niedozwolonych, tak aby sąd i bank mogli zweryfikować obie kwoty niezależnie.

Jakie dokumenty są potrzebne dla obu wariantów roszczeń?

Podstawą dowodową w obu wariantach jest zwykle to samo źródło - zaświadczenie z banku o historii spłat i zastosowanych kursach przeliczeniowych - ale sposób jego wykorzystania różni się w zależności od wariantu.

Umowa kredytu wraz z regulaminem i aneksami obowiązującymi w dacie zawarcia oraz w toku spłaty.
Zaświadczenie banku o historii spłat rat, zastosowanych kursach kupna i sprzedaży CHF oraz saldzie zadłużenia.
Harmonogram spłat pierwotny i ewentualne harmonogramy po aneksach zmieniających warunki kredytu.
Wyliczenie własne lub sporządzone przez specjalistę, osobno dla wariantu nieważności i dla wariantu dalszego wykonywania umowy.
Korespondencja z bankiem, w tym reklamacje i odpowiedzi, jeśli mają znaczenie dla oceny przedawnienia lub dobrej wiary.

Kiedy potrzebna jest opinia biegłego?

Opinia biegłego bywa potrzebna wtedy, gdy rozliczenie wariantu ewentualnego wymaga wiadomości specjalnych, których nie da się zastąpić prostym wyliczeniem arytmetycznym - np. przy złożonych mechanizmach oprocentowania albo sporze co do metodologii przeliczenia. Nie jest to jednak dowód obowiązkowy w każdej sprawie frankowej; sąd dopuszcza go na wniosek strony albo z urzędu, gdy uzna to za niezbędne dla rozstrzygnięcia. Więcej o zakresie i koszcie tego dowodu opisuję w tekście o tym, czym jest opinia biegłego i wyliczenia w sprawach kredytów frankowych.

Jak sąd rozstrzyga koszty przy różnych wynikach żądań?

Sąd rozstrzyga koszty procesu według zasady odpowiedzialności za wynik sprawy, a przy żądaniu ewentualnym kluczowe jest to, który wariant został ostatecznie uwzględniony i w jakim zakresie. Uwzględnienie żądania głównego w całości zwykle skutkuje obciążeniem kosztami strony przegrywającej, natomiast częściowe uwzględnienie roszczeń bywa podstawą do stosunkowego rozdzielenia kosztów między stronami.

Co zawiera sentencja wyroku w sprawie z żądaniem ewentualnym?

Sentencja precyzuje, które żądanie zostało uwzględnione, w jakiej wysokości i na jakiej podstawie - a jeśli sąd nie rozpoznawał żądania ewentualnego wobec uwzględnienia głównego, informacja o tym pojawia się zwykle w uzasadnieniu, nie w samej sentencji. Dlatego czytanie wyroku frankowego wymaga analizy obu części orzeczenia łącznie, a nie tylko punktów rozstrzygających o zapłacie.

Jak liczone są koszty przy częściowym uwzględnieniu powództwa?

Poniższa tabela porządkuje trzy typowe scenariusze rozstrzygnięcia w sprawach z żądaniem głównym i ewentualnym - to uproszczenie poglądowe, a nie gwarancja konkretnego wyniku, bo każda sprawa różni się treścią umowy i materiałem dowodowym.

Scenariusz rozstrzygnięcia	Los żądania ewentualnego	Typowy kierunek rozstrzygnięcia o kosztach
Uwzględnienie żądania głównego (nieważność) w całości	Warunek rozpoznania zwykle się nie ziszcza	Bank jako strona przegrywająca ponosi koszty procesu
Oddalenie żądania głównego, uwzględnienie żądania ewentualnego	Sąd bada je merytorycznie i orzeka co do zasadności	Możliwe stosunkowe rozdzielenie kosztów, zależnie od zakresu uwzględnienia
Oddalenie obu żądań	Oba warianty ocenione jako niezasadne	Powód jako strona przegrywająca ponosi koszty procesu

W praktyce kancelarii przy sprawach prowadzonych do końca aktualizuje się wyliczenia obu wariantów na ustaloną datę graniczną, tak by sąd dysponował aktualnymi kwotami niezależnie od tego, który wariant ostatecznie oceni jako zasadny. Pozwala to uniknąć wniosków o uzupełnienie powództwa już po zamknięciu rozprawy.

Jak zaskarżyć wyrok dotyczący żądania głównego lub ewentualnego?

Apelację wnosi się od wyroku sądu pierwszej instancji w terminie i trybie przewidzianym w Kodeksie postępowania cywilnego, wskazując dokładnie, które elementy rozstrzygnięcia są kwestionowane - inaczej formułuje się zarzuty, gdy zaskarża się oddalenie żądania głównego, a inaczej, gdy przedmiotem sporu jest sposób rozliczenia w wariancie ewentualnym (źródło: Kodeks postępowania cywilnego, przepisy o apelacji).

Co powinna zawierać apelacja w sprawie z żądaniem ewentualnym?

Apelacja musi precyzyjnie określać zakres zaskarżenia - czy dotyczy on całości wyroku, czy tylko rozstrzygnięcia o jednym z żądań, oraz jakie zarzuty (naruszenia prawa materialnego, procesowego, błędy w ustaleniach faktycznych) są podnoszone wobec każdego z nich osobno.

Oznaczenie zaskarżonego wyroku i zakresu zaskarżenia - w całości albo w części dotyczącej konkretnego żądania.
Zarzuty naruszenia prawa materialnego, np. przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych lub przepisów implementujących dyrektywę 93/13/EWG.
Zarzuty naruszenia prawa procesowego, jeśli dotyczą sposobu przeprowadzenia dowodów albo oceny warunku rozpoznania żądania ewentualnego.
Wniosek apelacyjny - zmiana wyroku albo jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Więcej o terminach, opłacie i strukturze pisma opisuję w tekście poświęconym temu, jak wygląda apelacja w sprawie frankowej krok po kroku.

Czy można zmienić żądanie w toku postępowania?

Zmiana powództwa jest dopuszczalna, ale podlega ograniczeniom procesowym i wiąże się z konsekwencjami, w tym kosztowymi - inny może być wtedy moment, od którego liczy się doręczenie pozwu bankowi dla celów odsetek. Przed modyfikacją żądań na etapie procesu warto skonsultować to z pełnomocnikiem, bo pochopna zmiana może wydłużyć postępowanie albo wpłynąć na rozliczenie kosztów.

Jakie błędy konstrukcyjne pojawiają się najczęściej w pozwach z żądaniem ewentualnym?

Najczęstszy błąd to niejasne powiązanie żądania głównego z ewentualnym - brak wyraźnego warunku w petitum sprawia, że sąd musi wzywać do sprecyzowania powództwa, co wydłuża postępowanie nawet o kilka miesięcy. Drugim powtarzającym się problemem są braki w wyliczeniach: powód przedstawia kwotę dla wariantu głównego, a wariant ewentualny zostawia bez własnej tabeli rozliczeniowej.

Niejasne powiązanie żądań

Zdarza się, że w treści pozwu żądanie ewentualne jest wspomniane dopiero w uzasadnieniu, a nie w petitum - to błąd, który sąd może zakwalifikować jako brak formalny wymagający uzupełnienia. Z mojej praktyki wynika, że warto trzykrotnie sprawdzić spójność między petitum a uzasadnieniem przed złożeniem pozwu, najlepiej z udziałem osoby, która pisma nie redagowała.

Braki w wyliczeniach kwot dla obu wariantów

Obserwuję też sytuacje, w których strona powodowa aktualizuje wyliczenie tylko dla wariantu głównego, zapominając, że w razie oddalenia nieważności sąd będzie oczekiwał równie precyzyjnej kwoty dla wariantu ewentualnego. Rozwiązaniem jest przygotowanie obu tabel rozliczeniowych równolegle już na etapie sporządzania pozwu, z odniesieniem do konstrukcji petitum pozwu frankowego i konsekwencji, jakie niesie ze sobą wybrany wariant rozliczenia po ewentualnym stwierdzeniu nieważności - więcej o tych konsekwencjach piszę w materiale o tym, jakie są skutki nieważności umowy kredytu.

Treść tego artykułu ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Ocena, czy w konkretnej sprawie warto formułować żądanie ewentualne, jak dokładnie je skonstruować i jakie dowody zgromadzić, zależy od treści umowy, historii spłat i okoliczności danej sprawy - dlatego przed złożeniem pozwu polecam konsultację z kancelarią zajmującą się sprawami frankowymi. Artykuł przygotowała radca prawny Magdalena Król na podstawie praktyki w postępowaniach cywilnych i sporach konsumentów z bankami.

Najczęściej zadawane pytania

Czy sąd bada jednocześnie żądanie główne i ewentualne?

Sąd może prowadzić postępowanie dowodowe dotyczące obu wariantów równolegle, żeby nie wracać do sprawy po ewentualnym uchyleniu wyroku. Rozstrzygnięcie, czyli wybór, które żądanie zostaje uwzględnione, zapada dopiero w wyroku, po ocenie całości materiału zgromadzonego w sprawie.

Czy po uwzględnieniu nieważności sąd oddala żądanie ewentualne?

Nie warto formułować takiej reguły automatycznie. Zwykle nie aktualizuje się warunek jego rozpoznania, ale dokładny skutek trzeba odczytać z konstrukcji petitum i sentencji konkretnego wyroku, bo pozwy różnią się sposobem sformułowania żądań.

Czy oddalenie żądania nieważności oznacza uwzględnienie żądania ewentualnego?

Nie. Sąd musi odrębnie zbadać podstawę prawną, fakty, kwoty, odsetki i dowody dotyczące wariantu ewentualnego, tak samo wnikliwie, jak badałby samodzielne powództwo o zapłatę.

Czy żądanie ewentualne wymaga osobnego wyliczenia?

Najczęściej tak, jeżeli opiera się na innym sposobie rozliczenia umowy niż żądanie główne. Założenia, okresy i waluty powinny zostać wyjaśnione w sposób, który pozwoli bankowi i sądowi zweryfikować dochodzoną kwotę bez dodatkowych wezwań.

Czy przy żądaniu ewentualnym potrzebny jest biegły?

To zależy od zakresu sporu i rodzaju potrzebnych obliczeń. Sąd dopuszcza opinię biegłego, gdy rozliczenie wymaga wiadomości specjalnych, ale nie jest to dowód obowiązkowy w każdej sprawie frankowej.

Ile trwa rozpoznanie sprawy z żądaniem głównym i ewentualnym?

Czas trwania zależy od sądu, obciążenia wydziału i tego, czy konieczne jest dopuszczenie dowodu z opinii biegłego. Sprawa z dwoma wariantami żądań nie musi trwać dłużej niż sprawa z jednym żądaniem, o ile pozew jest skonstruowany precyzyjnie od początku.

Czy warto w ogóle zgłaszać żądanie ewentualne w pozwie frankowym?

To decyzja, którą warto podejmować wspólnie z pełnomocnikiem, po analizie treści konkretnej umowy i aktualnej linii orzeczniczej. Żądanie ewentualne bywa dodatkowym zabezpieczeniem procesowym, ale jego zasadność i sposób sformułowania zależą od okoliczności danej sprawy.

Źródła i literatura

Przeczytaj również

r. pr. Magdalena Krol

Radca prawny z praktyka w postepowaniach cywilnych i sporach konsumentow z bankami. Opisuje procedure pozwu frankowego krok po kroku - koszty, dokumenty, terminy i przebieg sprawy - bez obiecywania wyniku.