Kto udowadnia negocjowanie klauzul CHF?

Table of Contents

Co ustawodawca rozumie przez indywidualne uzgodnienie klauzuli?

Indywidualne uzgodnienie klauzuli to sytuacja, w której konsument miał rzeczywisty wpływ na treść konkretnego postanowienia umowy kredytu frankowego, a nie tylko możliwość zapoznania się z gotowym dokumentem. Art. 385(1) § 3 Kodeksu cywilnego wprost wiąże ten status z „rzeczywistym wpływem" na treść postanowienia, a nie z samym faktem podpisania umowy (źródło: Kodeks cywilny, art. 385(1) § 3, ISAP). To rozróżnienie wraca w niemal każdej sprawie CHF, w której bank broni się twierdzeniem, że klauzula przeliczeniowa była negocjowana.

Z mojej praktyki wynika, że banki w odpowiedzi na pozew niemal automatycznie podnoszą zarzut indywidualnego uzgodnienia, licząc na to, że sąd potraktuje to jako formalność. Tymczasem przepis rozdziela dwie różne kwestie, które w korespondencji z bankiem łatwo się zlewają w jedno.

Uzgodnienie parametrów handlowych - kwota kredytu, waluta wskazana jako indeksacyjna, okres kredytowania czy marża - to elementy, które konsument rzeczywiście wybiera spośród oferty banku.
Negocjowanie mechanizmu przeliczeń - sposób ustalania kursu kupna i sprzedaży waluty, tabela kursowa banku, rozkład ryzyka walutowego - to zwykle gotowy fragment wzorca, którego treści konsument nie redagował ani nie mógł zmienić.
Wręczenie i podpisanie wzorca - samo doręczenie dokumentu do przeczytania nie jest tożsame z możliwością wpływania na jego brzmienie.
Rozkład ryzyka kursowego - to zagadnienie osobne od wyboru waluty kredytu i wymaga odrębnej oceny dowodowej dla każdej sprawy.

Czym jest rzeczywisty wpływ konsumenta na treść postanowienia?

Rzeczywisty wpływ oznacza, że konsument mógł zaproponować zmianę konkretnego zapisu, a bank tę propozycję rozważył lub uwzględnił - nie wystarczy sama możliwość zadawania pytań doradcy. W praktyce sądowej chodzi o odtworzenie konkretnego przebiegu rozmów: kto, kiedy i w jakiej formie proponował modyfikację zapisu dotyczącego przeliczeń walutowych. Ocena zawsze dotyczy pojedynczego postanowienia, a nie całej umowy jako pakietu.

Czy wzorzec umowy różni się od postanowienia negocjowanego?

Tak, wzorzec umowy to gotowy szablon przygotowany przez bank przed kontaktem z konkretnym klientem, natomiast postanowienie negocjowane powstaje lub zmienia się w wyniku rozmów z tym klientem. Ustawodawca w art. 385(1) § 3 KC zdanie drugie wskazuje wprost, że postanowienia przejęte z wzorca zaproponowanego konsumentowi domniemywa się jako nieuzgodnione indywidualnie. Nie oznacza to automatycznego wykluczenia negocjacji, ale przenosi punkt ciężaru dowodowego na stronę, która twierdzi inaczej - zwykle na bank.

Kto ponosi ciężar dowodu z art. 385(1) § 4 KC?

Ciężar dowodu, że postanowienie umowy kredytu CHF zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na stronie, która się na ten fakt powołuje - w typowym sporze frankowym będzie to bank (źródło: Kodeks cywilny, art. 385(1) § 4, ISAP). To odstępstwo od ogólnej reguły procesowej ma znaczenie praktyczne: kredytobiorca nie musi z góry udowadniać, że klauzula nie była negocjowana, wystarczy że opisze przebieg zawierania umowy w sposób spójny i wiarygodny.

"Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje" - Kodeks cywilny, art. 385(1) § 4 (ISAP, tekst ustawy z 1964 r., stan aktualny przed publikacją).

Jak art. 385(1) § 4 KC łączy się z art. 6 KC?

Art. 385(1) § 4 KC jest przepisem szczególnym wobec ogólnej reguły z art. 6 KC, zgodnie z którą ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie wywodzącej z niego skutki prawne. Gdyby nie ta regulacja szczególna, spór o negocjacje toczyłby się na zasadach ogólnych i to konsument musiałby wykazywać brak wpływu na treść klauzuli, co w praktyce bywa niemal niemożliwe do udowodnienia „w drugą stronę". Ustawodawca świadomie odwrócił ten ciężar w relacjach konsumenckich, uznając asymetrię informacyjną między bankiem a klientem.

Czy kredytobiorca musi udowodnić brak negocjacji?

Nie, kredytobiorca nie musi formalnie udowadniać braku negocjacji, ponieważ ustawowy ciężar dowodu obciąża stronę powołującą się na indywidualne uzgodnienie. To jednak nie zwalnia powoda z obowiązku precyzyjnego przedstawienia faktów - im dokładniejszy opis okoliczności podpisania umowy w pozwie, tym trudniej bankowi przerzucić spór na ogólnikowe twierdzenia o „możliwości negocjacji" oferowanej wszystkim klientom.

Twierdzenie ogólne banku - odwołanie do standardowej procedury sprzedaży kredytów, bez wskazania konkretnej rozmowy z danym klientem.
Twierdzenie skonkretyzowane - wskazanie daty spotkania, treści zaproponowanej zmiany i sposobu jej rozpatrzenia przez bank.
Domniemanie z § 3 - postanowienie przejęte z wzorca jest domniemywane jako nieuzgodnione, dopóki bank nie obali tego domniemania konkretnym dowodem.
Rola pozwu - precyzyjny opis przebiegu zawierania umowy ułatwia sądowi odrzucenie zarzutu banku already na etapie oceny dowodów.

Czy wybór kredytu indeksowanego lub denominowanego oznacza negocjowanie klauzul?

Nie, sam wybór kredytu indeksowanego lub denominowanego do franka szwajcarskiego zamiast złotowego nie jest równoznaczny z indywidualnym uzgodnieniem klauzul przeliczeniowych. Decyzja o typie produktu dotyczy oferty jako całości, natomiast ocena z art. 385(1) KC odnosi się do konkretnego postanowienia - w tym przypadku do mechanizmu ustalania kursu, a nie do samej konstrukcji kredytu walutowego. Sąd Najwyższy oraz orzecznictwo powszechne wielokrotnie rozróżniały te dwie płaszczyzny.

Sytuacja z umowy CHF	Czy to indywidualne uzgodnienie?	Uzasadnienie
Wybór kredytu indeksowanego zamiast złotowego	Zwykle nie	Dotyczy wyboru produktu z oferty, nie treści konkretnej klauzuli przeliczeniowej.
Podpisanie oświadczenia o ryzyku kursowym	Zwykle nie	To dokument informacyjny przygotowany przez bank, nie dowód wpływu na mechanizm kursowy.
Możliwość przeczytania wzorca przed podpisaniem	Nie	Zapoznanie się z treścią nie jest równoznaczne z możliwością jej kształtowania.
Pisemna propozycja klienta zmiany marży banku, zaakceptowana przez bank	Może być, wymaga dowodu	Dotyczy konkretnego zapisu i wykazanego wpływu na jego treść.
Odręczna adnotacja negocjowanej stawki na projekcie umowy	Może być, wymaga dowodu	Ślad materialny potwierdzający realny udział klienta w kształtowaniu zapisu.

Czy podpis pod oświadczeniem o ryzyku dowodzi indywidualnych uzgodnień?

Nie, podpis pod oświadczeniem o ryzyku kursowym potwierdza jedynie fakt zapoznania się z informacją przygotowaną przez bank, a nie wpływ konsumenta na treść klauzuli przeliczeniowej. Te dwie kwestie - obowiązek informacyjny banku i indywidualne uzgodnienie postanowienia - wymagają odrębnej oceny dowodowej i nie powinny być traktowane zamiennie, o czym przypomina też stanowisko UOKiK dotyczące wzorców umownych (źródło: UOKiK, Niedozwolone klauzule, dostęp 2026).

Czy możliwość przeczytania wzorca jest równoznaczna z negocjacjami?

Nie, możliwość przeczytania wzorca przed podpisaniem umowy to inna kategoria faktyczna niż realny wpływ na jego treść. Konsument mógł mieć czas na analizę dokumentu w domu, zadawać pytania doradcy, a mimo to nie dysponować żadnym narzędziem do zmiany zapisów dotyczących kursu wymiany. Orzecznictwo dotyczące jak sąd bada klauzule abuzywne w umowie CHF konsekwentnie oddziela etap zapoznania się z dokumentem od etapu jego faktycznego negocjowania.

Jakich dowodów może użyć bank?

Bank broniący się twierdzeniem o indywidualnym uzgodnieniu klauzuli może powołać dokumenty wewnętrzne, korespondencję z klientem oraz zeznania świadków - pracowników lub doradców kredytowych uczestniczących w procesie sprzedaży. Sama liczba dostępnych źródeł dowodowych nie przesądza jednak sprawy: sąd ocenia, czy dowody dotyczą konkretnej umowy z konkretnym kredytobiorcą, a nie ogólnej procedury stosowanej wobec wszystkich klientów banku w danym okresie.

Projekty i wersje umowy - dokumenty robocze pokazujące zmiany wprowadzane w toku rozmów z klientem.
Odręczne adnotacje i poprawki - ślady materialne wskazujące, że konkretny zapis był przedmiotem uzgodnień.
Korespondencja mailowa lub pisemna - wymiana wiadomości dotycząca konkretnych warunków kredytu.
Notatki doradcy kredytowego - wewnętrzne zapiski ze spotkań, o ile zostały zachowane i dotyczą danej sprawy.
Zeznania pracownika banku - świadectwo osoby uczestniczącej w procesie sprzedaży kredytu.

Jakie dokumenty i notatki mogą świadczyć o negocjacjach?

Najsilniejszym dowodem są materiały odnoszące się bezpośrednio do konkretnej umowy - poprawiony projekt, korespondencja z datą i treścią propozycji, notatka ze spotkania z nazwiskiem klienta. Standardowy formularz stosowany wobec wszystkich klientów banku, nawet jeśli formalnie przewiduje pole „uwagi klienta", nie dowodzi automatycznie, że w danym przypadku doszło do realnej zmiany treści klauzuli przeliczeniowej.

Czy zeznania pracownika banku wystarczą jako dowód?

To zależy od treści tych zeznań - ogólny opis procedury sprzedaży kredytów nie odpowiada na pytanie, co konkretnie ustalono z danym kredytobiorcą. Z praktyki analizy akt wynika, że pracownicy banku rzadko pamiętają szczegóły pojedynczej rozmowy sprzed kilkunastu lat, a ich zeznania częściej opisują standardową procedurę niż faktyczny przebieg spotkania. Więcej o wiarygodności takich zeznań w kontekście sporu frankowego opisuję w artykule o tym, jak oceniane są zeznania pracownika banku w sprawie frankowej.

Jak kredytobiorca może wykazać sposób zawierania umowy?

Kredytobiorca wykazuje przebieg zawierania umowy przez zgromadzenie własnej dokumentacji, opis chronologii spotkań w banku oraz - jeśli to możliwe - zeznania świadków obecnych przy podpisywaniu umowy, na przykład współkredytobiorcy. Choć ustawowy ciężar dowodu negocjacji obciąża bank, sąd i tak oczekuje od powoda spójnej, szczegółowej narracji, bo to ona wyznacza punkt odniesienia dla oceny kontrdowodów banku.

Jakie dokumenty warto zebrać przed złożeniem pozwu?

Przed złożeniem pozwu warto skompletować umowę wraz z załącznikami, harmonogram spłat, wniosek kredytowy, ewentualną korespondencję z bankiem oraz zaświadczenie o historii spłat - więcej na temat kompletu wymaganych materiałów znajduje się w artykule o tym, jakie dokumenty potrzebne do pozwu przeciwko bankowi należy zgromadzić. Dobrze zachowany komplet dokumentów pozwala precyzyjnie odtworzyć, które elementy umowy pochodziły z gotowego wzorca, a które - jeśli w ogóle - były przedmiotem realnej rozmowy.

Co zrobić, gdy bank powoła świadka?

Gdy bank zgłasza świadka - najczęściej byłego pracownika lub doradcę - warto przygotować pytania weryfikujące, czy świadek pamięta konkretną umowę, czy opisuje jedynie ogólną procedurę obowiązującą w danym okresie. Pełnomocnik może też wnioskować o konfrontację zeznań świadka z treścią dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, co często ujawnia rozbieżności między deklarowaną praktyką a rzeczywistym przebiegiem konkretnego spotkania.

Czy indywidualnie uzgodnione postanowienie jest automatycznie uczciwe?

Nie, wykazanie indywidualnego uzgodnienia postanowienia wyłącza jedynie zastosowanie kontroli abuzywności z art. 385(1) KC, ale samo w sobie nie przesądza, że zapis jest zgodny z prawem czy nie narusza interesów konsumenta na innej podstawie prawnej. To dwie odrębne kwestie oceniane w różnych momentach analizy sprawy, co bywa mylące dla osób, które śledzą spór frankowy bez wsparcia prawnika.

Jaka jest różnica między uzgodnieniem a abuzywnością?

Uzgodnienie dotyczy sposobu powstania klauzuli - czy konsument miał na nią wpływ - natomiast abuzywność dotyczy jej treści i skutków, czyli tego, czy postanowienie rażąco narusza interesy konsumenta i jest sprzeczne z dobrymi obyczajami. Nawet klauzula rzeczywiście wynegocjowana teoretycznie mogłaby zostać oceniona pod kątem zgodności z innymi przepisami, choć w praktyce sporów CHF głównym polem walki pozostaje właśnie kwestia braku indywidualnego uzgodnienia.

Co mówi uchwała SN III CZP 6/21 o skutkach abuzywności?

Uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) przesądziła, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku i z mocy prawa bezskuteczne wobec konsumenta, o ile ten nie udzieli następczo świadomej zgody na związanie się nim (źródło: Sąd Najwyższy, uchwała III CZP 6/21, 2021). To zagadnienie dotyczy skutków abuzywności, a nie samego ciężaru dowodu negocjacji - obie kwestie trzeba rozpatrywać osobno, choć w praktyce procesowej często się przenikają. Podobny kierunek wyznacza wyrok TSUE w sprawie C-260/18 Dziubak, który dopuścił unieważnienie całej umowy kredytu CHF, jeśli usunięcie klauzuli abuzywnej zmieniałoby istotę zobowiązania (źródło: TSUE, wyrok C-260/18, 2019).

Jak sformułować twierdzenia i wnioski dowodowe w pozwie?

W pozwie o kredyt CHF twierdzenia o braku indywidualnego uzgodnienia warto formułować precyzyjnie: wskazać konkretne postanowienia, ich pochodzenie ze wzorca banku oraz chronologiczny opis okoliczności podpisania umowy. Ogólnikowe stwierdzenie „umowa nie była negocjowana" bez rozwinięcia jest łatwe do zbagatelizowania przez pełnomocnika banku, natomiast szczegółowy opis miejsca, daty i przebiegu spotkania znacznie utrudnia polemikę.

Wskazanie konkretnego postanowienia - numer paragrafu umowy dotyczącego kursu przeliczeniowego i tabeli kursowej banku.
Opis pochodzenia zapisu - wskazanie, że treść klauzuli odpowiada standardowemu wzorcowi stosowanemu przez bank w danym okresie.
Chronologia spotkań - data złożenia wniosku, data podpisania umowy, liczba i charakter spotkań z doradcą.
Wniosek dowodowy z przesłuchania stron - zgłoszenie dowodu z zeznań kredytobiorcy na okoliczność braku wpływu na treść klauzuli.
Żądanie skonkretyzowania zarzutu banku - w replice na odpowiedź na pozew warto zażądać wskazania, kto, kiedy i jaką treść miał negocjować z powodem.

Jakie elementy powinien zawierać opis okoliczności zawarcia umowy?

Dobrze skonstruowany opis obejmuje datę i miejsce spotkań, dane osoby reprezentującej bank, wskazanie dokumentów przedstawionych klientowi oraz informację, czy klient zgłaszał jakiekolwiek uwagi do treści umowy. Im więcej konkretów, tym mniejsze pole do polemiki dla pełnomocnika banku, który w odpowiedzi na pozew często ogranicza się do ogólnego zaprzeczenia.

Jak odpowiedzieć na zarzut banku o negocjacjach?

Na zarzut banku o rzekomych negocjacjach najskuteczniej odpowiada się żądaniem skonkretyzowania twierdzenia - kto z ramienia banku miał negocjować, w jakiej dacie, w jakiej formie i jaką dokładnie treść klauzuli. Brak odpowiedzi na takie pytanie procesowe, poparty jedynie ogólnym odwołaniem do procedury sprzedaży, osłabia pozycję dowodową banku znacznie bardziej niż samo zaprzeczenie twierdzeniom powoda.

Indywidualna ocena dowodów i konsultacja prawna

Ocena, czy konkretna klauzula w konkretnej umowie CHF była indywidualnie uzgodniona, zawsze zależy od materiału dowodowego zgromadzonego w danej sprawie - nie istnieje uniwersalna odpowiedź pasująca do każdego kredytobiorcy. Sąd bierze pod uwagę dokumenty, zeznania stron i świadków oraz kontekst zawarcia umowy, a wynik tej oceny bywa różny nawet przy pozornie podobnych stanach faktycznych.

Kiedy warto skonsultować się z radcą prawnym?

Konsultację warto rozważyć jeszcze przed złożeniem pozwu, na etapie kompletowania dokumentów i formułowania twierdzeń o przebiegu zawierania umowy, ponieważ błędy w opisie okoliczności trudno skorygować po wniesieniu pozwu. Radca prawny lub adwokat oceni, które elementy sprawy wymagają wzmocnienia dowodowego i jak odpowiedzieć na konkretne zarzuty podniesione przez pozwany bank.

Jakie czynniki wpływają na ocenę dowodów przez sąd?

Na ocenę wpływają między innymi kompletność dokumentacji, spójność zeznań stron, dostępność świadków oraz to, czy bank przedstawi dowody odnoszące się do konkretnej umowy, a nie tylko do ogólnej procedury sprzedażowej. Każda sprawa CHF ma inny zestaw dokumentów i inny przebieg spotkań, dlatego ocena wymaga analizy akt konkretnego postępowania, a nie mechanicznego zastosowania wzorca z innej sprawy.

Najczęściej zadawane pytania

Kto udowadnia, że klauzula była indywidualnie uzgodniona?

Zgodnie z art. 385(1) § 4 KC ciężar dowodu ponosi ten, kto powołuje się na indywidualne uzgodnienie. Jeżeli takie twierdzenie podnosi bank, powinien przedstawić dowody dotyczące konkretnego postanowienia i konkretnego kredytobiorcy, a nie ogólnej procedury sprzedaży kredytów.

Czy wybór kredytu frankowego oznacza negocjowanie umowy?

Nie musi. Sam wybór produktu, waluty, kwoty lub okresu kredytowania nie oznacza automatycznie wpływu na treść klauzul przeliczeniowych. Sąd bada odrębnie, czy konsument mógł rzeczywiście kształtować dane postanowienie dotyczące mechanizmu kursowego.

Czy podpisane oświadczenie o ryzyku dowodzi negocjacji?

Oświadczenie o ryzyku kursowym może być analizowane w kontekście informacji przekazanych klientowi, ale nie musi dowodzić wpływu na treść klauzuli przeliczeniowej. Obie kwestie - obowiązek informacyjny i indywidualne uzgodnienie - wymagają oddzielnej oceny dowodowej.

Czy bank może powołać pracownika jako świadka negocjacji?

Może zgłosić taki dowód, ale sąd oceni jego wiedzę o konkretnej umowie i wiarygodność zeznań. Opis ogólnej procedury sprzedaży kredytu nie zawsze odpowiada na pytanie o rzeczywisty przebieg spotkań z danym kredytobiorcą.

Czy uzgodnienie jednej części umowy obejmuje wszystkie postanowienia?

Nie należy przyjmować takiego wniosku automatycznie. Analiza powinna dotyczyć każdego zakwestionowanego postanowienia z osobna, zwłaszcza mechanizmu ustalania kursu i rozkładu ryzyka walutowego, które są odrębne od parametrów handlowych kredytu.

Czy sąd może uznać umowę CHF za częściowo negocjowaną?

Tak, teoretycznie możliwe jest, że jedno postanowienie zostanie uznane za wynegocjowane, a inne - na przykład klauzula kursowa - nie. Wynik zależy od konkretnych dowodów przedstawionych dla każdego zapisu, dlatego ocena zawsze jest zindywidualizowana.

Ile trwa spór o ustalenie, czy klauzula była negocjowana?

Nie ma jednego uniwersalnego terminu - zależy to od obciążenia danego sądu, liczby świadków i ewentualnej potrzeby powołania biegłego. Kwestia negocjacji jest zwykle jednym z elementów rozpatrywanych łącznie z pozostałymi zarzutami w toku całego postępowania.

Czy warto samodzielnie pisać pozew bez pomocy prawnika?

To zależy od złożoności sprawy i doświadczenia procesowego kredytobiorcy, jednak precyzyjne sformułowanie twierdzeń o braku negocjacji wymaga znajomości orzecznictwa i techniki procesowej. Materiał na tej stronie ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej radcy prawnego lub adwokata.

Źródła i literatura

Treść ma charakter wyłącznie informacyjny, opisuje ogólne zasady rozkładu ciężaru dowodu z art. 385(1) KC i nie stanowi porady prawnej. Ocena, czy konkretna klauzula w Państwa umowie kredytu CHF była indywidualnie uzgodniona, zależy od okoliczności danej sprawy i materiału dowodowego - w tym celu zachęcam do konsultacji z kancelarią radcy prawnego lub adwokata przed podjęciem decyzji procesowych.

Przeczytaj również

r. pr. Magdalena Krol

Radca prawny z praktyka w postepowaniach cywilnych i sporach konsumentow z bankami. Opisuje procedure pozwu frankowego krok po kroku - koszty, dokumenty, terminy i przebieg sprawy - bez obiecywania wyniku.