Jak orzeczenia TSUE C-260/18 i C-520/21 oraz uchwała SN III CZP 6/21 wpływają na ocenę ugody?

Orzeczenia jako punkt wyjścia, nie gotowa odpowiedź

Trzy orzeczenia - wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej C-260/18 z 3 października 2019 r., wyrok TSUE C-520/21 z 15 czerwca 2023 r. oraz uchwała Sądu Najwyższego III CZP 6/21 z 7 maja 2021 r. - wyznaczają ramy prawne, w których bank i kredytobiorca rozmawiają dziś o ugodzie CHF. Żadne z nich nie mówi jednak wprost, czy konkretna propozycja banku jest korzystna. To zależy od okoliczności sprawy: salda kredytu, dotychczasowych wpłat, treści klauzul ugody i etapu, na którym znajduje się postępowanie sądowe. Z mojej praktyki wynika, że klienci najczęściej mylą orzecznictwo z gwarancją wyniku - a to dwie różne rzeczy.

Dlaczego ocena ugody zależy od konkretnej umowy i propozycji?

Ocena zależy od konkretnej umowy, ponieważ każdy bank stosował inne klauzule przeliczeniowe, inny mechanizm indeksacji i inne aneksy w trakcie trwania kredytu. U klientów, których sprawy prowadziłem, dwie pozornie podobne umowy z tego samego banku dawały różne salda po unieważnieniu - różnica sięgała nawet kilkudziesięciu tysięcy złotych. Dlatego orzeczenia TSUE i SN trzeba traktować jako:

• Ramę prawną wyznaczającą granice roszczeń banku - C-520/21 ogranicza to, czego bank może żądać ponad zwrot kapitału.
• Wskazówkę interpretacyjną dla sądu krajowego - C-260/18 tłumaczy skutki usunięcia nieuczciwego warunku z umowy.
• Zasadę rozliczeniową - III CZP 6/21 porządkuje sposób liczenia wzajemnych roszczeń stron.
• Punkt odniesienia do negocjacji - nie automatyczny wynik konkretnej sprawy sądowej.

Propozycja ugody powinna być więc czytana przez pryzmat tych trzech punktów, ale ostateczna ocena wymaga zestawienia jej z aktualnym saldem zadłużenia i sumą dotychczasowych wpłat konkretnego kredytobiorcy.

Co zmienia wyrok TSUE C-260/18 w ocenie ugody?

Wyrok C-260/18 (sprawa Dziubak, ECLI:EU:C:2019:819) odpowiada na pytanie, co dzieje się z umową kredytu po usunięciu z niej nieuczciwych postanowień przeliczeniowych - i zastrzega, że sąd nie może uzupełniać luki w umowie przepisami ogólnymi wbrew woli konsumenta świadomego skutków (źródło: TSUE, 2019). Nie jest to wyrok, który nakazuje unieważniać każdą umowę ani który ocenia konkretną ugodę - dotyczy mechanizmu prawnego, nie kwoty na stole negocjacyjnym.

Skutki usunięcia nieuczciwych warunków dla stanowiska konsumenta

Konsument, po pouczeniu o skutkach nieważności, decyduje, czy chce powołać się na abuzywność klauzul, czy akceptuje dalsze obowiązywanie umowy w zmienionej formie. W praktyce oznacza to, że przed podpisaniem ugody warto sprawdzić:

• Czy bank w projekcie ugody w ogóle odnosi się do abuzywności pierwotnych klauzul, czy pomija ten wątek.
• Czy ugoda zakłada przewalutowanie na złote według kursu z dnia zawarcia umowy, czy według innego, mniej korzystnego przelicznika.
• Czy dokument zawiera oświadczenie kredytobiorcy o świadomości skutków ekonomicznych i prawnych podpisania ugody.
• Czy rezygnacja z dochodzenia nieważności umowy jest jasno opisana, czy ukryta w ogólnym sformułowaniu o „polubownym zakończeniu sporu”.

"Sąd krajowy nie może uzupełnić luk powstałych po usunięciu nieuczciwego warunku wyłącznie na podstawie przepisów o charakterze ogólnym, jeśli konsument, poinformowany o skutkach, sprzeciwia się takiemu zastąpieniu" - streszczenie tezy wyroku TSUE C-260/18, curia.europa.eu, 2019.

W skrócie: C-260/18 pomaga zrozumieć mechanizm prawny stojący za unieważnieniem, nie stanowi jednak automatycznej odpowiedzi, czy warto podpisać konkretną ugodę.

Jak wyrok TSUE C-520/21 wpływa na roszczenia banku?

Wyrok C-520/21 z 15 czerwca 2023 r. (ECLI:EU:C:2023:478) rozstrzyga, że prawo unijne stoi na przeszkodzie roszczeniom banku wobec konsumenta, które wykraczają poza zwrot wypłaconego kapitału oraz ustawowe odsetki za opóźnienie liczone na zasadach prawa krajowego (źródło: TSUE, 2023). Nie oznacza to jednak, że kredytobiorca jest zwolniony z obowiązku zwrotu wypłaconej kwoty kredytu - ten obowiązek pozostaje odrębnym roszczeniem banku.

Czym różni się zwrot kapitału od wynagrodzenia za korzystanie z kapitału?

Zwrot kapitału to oddanie bankowi nominalnej kwoty, którą kredytobiorca faktycznie otrzymał przy uruchomieniu kredytu. Wynagrodzenie za korzystanie z kapitału to odrębne roszczenie, które część banków próbowała formułować jako dodatkową opłatę za czas, w którym konsument dysponował środkami - i to właśnie tego typu żądania wyrok C-520/21 uznaje za sprzeczne ze standardem ochrony konsumenta. Przy ocenie propozycji ugody warto sprawdzić, jak bank skonstruował swoje wyliczenia:

• Czy w kalkulacji ugody pojawia się pozycja opisana jako „wynagrodzenie”, „opłata za korzystanie z kapitału” lub „rekompensata” - to sygnał wymagający weryfikacji.
• Czy bank domaga się odsetek wykraczających poza ustawowe odsetki za opóźnienie liczone od daty wymagalności roszczenia.
• Czy rozliczenie w ugodzie prezentowane jest jako „ostateczne saldo netto”, bez wskazania osobnych pozycji po stronie banku i po stronie konsumenta.
• Czy dokument odwołuje się do klauzuli waloryzacyjnej, która w praktyce pełni podobną funkcję jak sporne wynagrodzenie za kapitał.

"Przepisy dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie wykładni sądowej, zgodnie z którą konsument może dochodzić od banku świadczeń wykraczających poza zwrot wpłaconych kwot i odsetek ustawowych za opóźnienie, a analogicznego uprawnienia można żądać po stronie banku" - streszczenie tezy wyroku TSUE C-520/21, curia.europa.eu, 2023.

Do zapamiętania: C-520/21 wyznacza granicę roszczeń banku, ale nie eliminuje obowiązku rozliczenia kapitału - to rozróżnienie trzeba stosować precyzyjnie przy każdej kalkulacji ugody (patrz też: jak obliczyć sumę wpłat do banku).

Jak uchwała SN III CZP 6/21 porządkuje rozliczenia stron?

Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, potwierdza stosowanie teorii dwóch kondykcji - każda ze stron nieważnej umowy ma odrębne roszczenie o zwrot spełnionego świadczenia, niezależnie od tego, czy jest ono wyższe czy niższe od świadczenia drugiej strony (źródło: SN, 2021). To rozstrzygnięcie ma bezpośrednie znaczenie dla sposobu, w jaki powinna być skonstruowana kalkulacja ugody.

Czym jest teoria dwóch kondykcji w praktyce ugody?

Teoria dwóch kondykcji oznacza, że nie wolno automatycznie potrącać jednego roszczenia z drugim bez wyraźnej podstawy prawnej lub zgody obu stron - sąd czy strony umowy muszą osobno policzyć, ile kredytobiorca wpłacił do banku, i osobno, ile bank wypłacił z tytułu kredytu. W ugodzie oznacza to konieczność sprawdzenia:

• Czy projekt ugody pokazuje osobno sumę wpłat kredytobiorcy i osobno kwotę wypłaconego kapitału, czy tylko jedną zbiorczą liczbę.
• Czy różnica między tymi kwotami (nadpłata) jest jasno wskazana jako punkt wyjścia do dalszych negocjacji salda.
• Czy bank uwzględnia wszystkie wpłaty, w tym te sprzed kilku lat, ubezpieczenia niskiego wkładu i opłaty okołokredytowe.
• Czy dokument odnosi się do przedawnienia roszczeń banku o zwrot kapitału, co bywa istotne przy starszych umowach.

Odrębność roszczeń restytucyjnych stron oznacza, że dobra ugoda powinna transparentnie pokazywać dwa strumienie rozliczeń, a nie jedną, trudną do zweryfikowania kwotę końcową - to jeden z pierwszych elementów, które sprawdzam w projektach przesyłanych mi przez klientów.

Czy orzeczenia przesądzają, że każda ugoda jest niekorzystna?

Nie - żadne z trzech omawianych orzeczeń nie przesądza, że konkretna ugoda jest korzystna albo niekorzystna. C-260/18, C-520/21 i III CZP 6/21 opisują ramy prawne i granice roszczeń, natomiast ocena opłacalności zawsze wymaga porównania konkretnych liczb: salda przed ugodą, salda po ugodzie, sumy dotychczasowych wpłat i realnego ryzyka dalszego procesu.

Jakie błędy najczęściej popełniają kredytobiorcy przy pierwszej ocenie?

Z obserwacji spraw, które trafiają do mojej kancelarii, błędna ocena ugody najczęściej zaczyna się od porównania jedynie wysokości najbliższej raty, bez spojrzenia na całość rozliczenia. Typowe pułapki to:

• Skupienie się wyłącznie na obniżeniu miesięcznej raty, bez analizy nowego salda kapitału pozostałego do spłaty.
• Pominięcie pytania, czy bank rozlicza dotychczasowe nadpłaty, czy „zeruje” historię spłat.
• Brak porównania z realnym kosztem i czasem trwania procesu sądowego w analogicznych sprawach.
• Podpisanie ugody pod presją terminu narzuconego przez bank, bez czasu na konsultację z pełnomocnikiem.

Odpowiedź na pytanie „czy ugoda się opłaca” zawsze brzmi: to zależy od konkretnych warunków propozycji i etapu, na którym znajduje się sprawa - nie da się jej sformułować w oderwaniu od dokumentów.

Jak policzyć efekt finansowy propozycji banku?

Efekt finansowy propozycji banku liczy się poprzez zestawienie salda kredytu przed ugodą z saldem po ugodzie, uwzględniając walutę, oprocentowanie, marżę, okres spłaty oraz sposób rozliczenia dotychczasowych wpłat - a nie przez samo porównanie wysokości raty. Dopiero pełne zestawienie tych elementów pokazuje rzeczywistą skalę ustępstwa banku.

Nowe saldo, oprocentowanie, rata i rozliczenie dotychczasowych wpłat

W praktycznej kalkulacji warto zbudować własną tabelę i wypełnić ją danymi z projektu ugody, zanim porówna się ją z ofertą banku w rozmowie:

• Saldo zadłużenia w dniu propozycji ugody - podane przez bank i zweryfikowane samodzielnie na podstawie historii spłat.
• Waluta rozliczenia po ugodzie - złote polskie czy nadal frank szwajcarski z nowym mechanizmem przeliczenia.
• Oprocentowanie i marża zastosowane po ugodzie, w tym odniesienie do wskaźnika referencyjnego (np. WIBOR albo SARON).
• Sposób rozliczenia dotychczasowych wpłat - czy bank zalicza je na poczet nowego salda, proponuje zwrot części kwoty, czy pomija ten element.
• Okres spłaty pozostały po ugodzie i przewidywana nowa rata miesięczna.

W przypadkach, które prowadziłem, przydatna okazuje się prosta tabela scenariuszy z jasno opisanymi założeniami, datą obliczeń i źródłem każdej kwoty - to pozwala uniknąć sytuacji, w której klient porównuje dane z różnych momentów lub różnych wersji propozycji banku (zobacz też: jak porównać koszty kancelarii frankowych).

Jak porównać wariant ugody z wariantem dalszego procesu?

Porównanie wariantu ugody z wariantem procesowym wymaga zestawienia przepływów pieniężnych i zobowiązań w obu scenariuszach przy jasno opisanych założeniach - wariant procesowy nigdy nie powinien być traktowany jako pewna przyszła korzyść, ponieważ wynik postępowania zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Element porównania	Wariant ugody	Wariant dalszego procesu
Czas do zakończenia sprawy	Zwykle tygodnie od podpisania	Miesiące do kilku lat, zależnie od sądu i instancji
Pewność wyniku	Znana z góry kwota i warunki	Zależna od dowodów, orzecznictwa i oceny sądu
Koszty pełnomocnika	Zwykle niższe lub jednorazowe	Opłata sądowa, koszty biegłego, wynagrodzenie pełnomocnika
Rozliczenie kapitału i wpłat	Ustalane wg propozycji banku	Wg zasad teorii dwóch kondykkcji (III CZP 6/21)
Ryzyko roszczeń banku	Zwykle wyłączone w ugodzie	Ograniczone przez C-520/21, ale nie wyeliminowane co do kapitału

Jakie ryzyka procesowe i czasowe trzeba uwzględnić?

Proces sądowy niesie ryzyka, których nie da się w pełni skwantyfikować z góry, dlatego kalkulacja procesu zawsze powinna zawierać margines niepewności:

• Czas trwania postępowania w danym sądzie okręgowym i sądzie apelacyjnym - różni się terytorialnie i zależy od obciążenia wydziału.
• Koszt opinii biegłego, jeśli sąd dopuści taki dowód, oraz ryzyko przegranej co do części żądań.
• Możliwość podniesienia przez bank zarzutu zatrzymania lub potrącenia w toku procesu, co wpływa na moment odzyskania środków.
• Zmienność linii orzeczniczej sądów powszechnych mimo istnienia uchwał SN i wyroków TSUE.

Wariant procesowy trzeba przedstawiać jako scenariusz z widełkami czasowymi i kosztowymi, nie jako pewną, wyższą kwotę do odzyskania - inaczej porównanie z ugodą traci sens ekonomiczny.

Które klauzule ugody wymagają szczególnej kontroli?

Klauzule ugody wymagające szczególnej kontroli to przede wszystkim zakres zrzeczenia się roszczeń, zasady cofnięcia pozwu i rozliczenia kosztów procesu, terminy wykonania obowiązków hipotecznych oraz zapisy o poufności i egzekucji ugody - każdy z tych elementów wpływa na to, czy podpisany dokument realnie kończy spór.

Co oznacza zrzeczenie roszczeń i cofnięcie pozwu?

Zrzeczenie się roszczeń to oświadczenie, w którym kredytobiorca rezygnuje z dochodzenia określonych żądań wobec banku - obecnych, a czasem też przyszłych. Nie należy utożsamiać tego z samym cofnięciem pozwu, bo to dwie odrębne czynności o różnych skutkach procesowych. Przed podpisaniem warto sprawdzić:

• Czy zrzeczenie obejmuje wyłącznie roszczenia będące przedmiotem toczącego się postępowania, czy również roszczenia przyszłe i nieznane obecnie.
• Kto ponosi koszty procesu po zawarciu ugody - czy strony znoszą je wzajemnie, czy jedna strona zwraca je drugiej.
• Czy cofnięcie pozwu następuje ze zrzeczeniem się roszczenia, co ma dalej idące skutki niż zwykłe cofnięcie bez zrzeczenia.
• Czy ugoda przewiduje klauzulę poufności ograniczającą możliwość opisania sprawy publicznie lub konsultacji z innym prawnikiem.

Jak ugoda wpływa na hipotekę i terminy wykonania?

To, czy ugoda realnie kończy sprawę i uwalnia nieruchomość od zabezpieczenia, zależy od jej treści i sposobu wykonania - trzeba to sprawdzić punkt po punkcie, a nie zakładać automatycznie:

• Termin wystawienia przez bank listu mazalnego, potrzebnego do złożenia wniosku o wykreślenie hipoteki z księgi wieczystej.
• Zasady zwolnienia dodatkowych zabezpieczeń, np. cesji z polisy ubezpieczeniowej czy weksla.
• Konsekwencje niewykonania ugody przez którąkolwiek ze stron - czy przewidziano możliwość nadania klauzuli wykonalności lub poddanie się egzekucji.
• Termin płatności ewentualnego zwrotu środków przez bank i sposób jego naliczenia w razie opóźnienia.

Po wykonaniu ugody i spłacie zobowiązania warto skorzystać z opisu procedury: wykreślenie hipoteki po sprawie CHF oraz porównać własne wyliczenia z artykułem rozliczenie z bankiem po prawomocnym wyroku, nawet jeśli sprawa kończy się ugodą, a nie wyrokiem.

Jak sprawdzić skutki podatkowe ugody?

Skutki podatkowe ugody trzeba sprawdzić według aktualnie obowiązujących przepisów i warunków zaniechania poboru podatku, ponieważ zakres i okres obowiązywania takich regulacji bywa ograniczony w czasie i uzależniony od spełnienia konkretnych przesłanek (źródło: Ministerstwo Finansów, gov.pl/web/finanse). Nie należy zakładać automatycznej neutralności podatkowej umorzenia części zadłużenia bez weryfikacji stanu prawnego na dzień podpisania ugody.

Kiedy warto zlecić odrębną konsultację podatkową?

Odrębna konsultacja podatkowa jest wskazana zawsze, gdy stan faktyczny odbiega od typowego kredytu mieszkaniowego na cele własne - a takich sytuacji w mojej praktyce nie brakuje:

• Kredyt był częściowo lub w całości przeznaczony na cele inne niż mieszkaniowe, np. działalność gospodarczą.
• Nieruchomość finansowana kredytem była wynajmowana lub wykorzystywana komercyjnie w części okresu spłaty.
• Kredytobiorców jest kilku i nie wszyscy spełniają te same warunki podmiotowe zaniechania poboru podatku.
• Ugoda przewiduje dodatkowe świadczenia pieniężne od banku poza umorzeniem salda, np. zwrot prowizji.

Ugoda może ograniczyć czas trwania sporu i związaną z nim niepewność, ale jej rzeczywista opłacalność - także podatkowa - zależy od warunków konkretnej propozycji, a nie od samego faktu jej zawarcia (źródło: Rzecznik Finansowy, rf.gov.pl).

Kiedy projekt ugody powinien ocenić pełnomocnik?

Projekt ugody powinien trafić do pełnomocnika najpóźniej w momencie jego otrzymania od banku, jeszcze przed upływem terminu wyznaczonego na odpowiedź - a najlepiej razem z pełną historią spłat kredytu, żeby możliwe było zweryfikowanie kalkulacji banku, a nie tylko treści klauzul.

Jakie dokumenty przygotować przed konsultacją?

Sprawna ocena projektu ugody wymaga kompletu dokumentów - im więcej materiału otrzymuje pełnomocnik na starcie, tym szybciej może wskazać realne ryzyka:

1. Projekt ugody w wersji ostatecznej, wraz z załącznikami i harmonogramem spłat po ugodzie.
2. Zaświadczenie z banku o historii spłat kredytu i aktualnym saldzie zadłużenia.
3. Umowa kredytu wraz ze wszystkimi aneksami podpisanymi w trakcie jej trwania.
4. Informacja, na jakim etapie znajduje się ewentualne postępowanie sądowe, jeśli pozew już złożono.
5. Korespondencja z bankiem dotycząca negocjacji warunków ugody, w tym poprzednie wersje propozycji.

Z mojej praktyki wynika, że klienci, którzy konsultują projekt ugody przed podpisaniem, znacznie rzadziej odkrywają niekorzystne zapisy już po jej wykonaniu - a wtedy możliwości korekty są bardzo ograniczone.

Najczęściej zadawane pytania

Czy C-520/21 oznacza, że bank nie może żądać zwrotu kapitału?

Nie. Wyrok dotyczy roszczeń banku wykraczających poza zwrot wypłaconego kapitału oraz ustawowe odsetki za opóźnienie liczone na warunkach prawa krajowego. Obowiązek zwrotu kapitału pozostaje odrębnym roszczeniem, a konkretne rozliczenie i jego wymagalność wymagają odrębnej analizy dokumentów danej sprawy.

Czy po C-260/18 każda ugoda z bankiem jest niekorzystna?

Nie. Orzeczenie nie przesądza oceny indywidualnej propozycji ugody. Trzeba ją porównać z realnymi wariantami procesu, uwzględniając kwoty, ryzyka, czas trwania sprawy, koszty pełnomocnika oraz skutki zrzeczenia się roszczeń zawarte w projekcie dokumentu.

Jak porównać ugodę z dalszym procesem?

Trzeba zestawić przepływy pieniężne i zobowiązania w obu scenariuszach, jasno opisując przyjęte założenia i datę obliczeń. Wariant procesowy nie może być traktowany jako pewny, ponieważ wynik zależy od okoliczności konkretnej sprawy oraz oceny dowodów przez sąd.

Czy ugoda kończy sprawę i pozwala wykreślić hipotekę?

Zależy to od jej treści i sposobu wykonania. Trzeba sprawdzić zasady cofnięcia pozwu, rozliczenia salda, terminy wystawienia dokumentów bankowych oraz procedurę wykreślenia hipoteki z księgi wieczystej po spłacie zobowiązania.

Czy umorzenie części zadłużenia zawsze jest wolne od podatku?

Nie należy tego zakładać bez sprawdzenia aktualnych przepisów i warunków konkretnego przypadku. Zakres obowiązującego zaniechania poboru podatku oraz spełnienie przesłanek podmiotowych trzeba zweryfikować przed podpisaniem ugody, najlepiej przy udziale doradcy podatkowego.

Ile czasu bank zwykle daje na podjęcie decyzji w sprawie ugody?

Terminy różnią się między bankami i konkretnymi propozycjami, więc nie da się podać jednej uniwersalnej liczby dni. W praktyce warto poprosić bank pisemnie o wydłużenie terminu, jeśli potrzebny jest czas na konsultację z pełnomocnikiem lub doradcą podatkowym.

Czy warto negocjować warunki ugody zaproponowanej przez bank?

To zależy od konkretnej propozycji, ale w mojej praktyce negocjacje - zwłaszcza w zakresie rozliczenia dotychczasowych wpłat i zapisów o zrzeczeniu roszczeń - często prowadzą do korzystniejszej wersji dokumentu niż pierwsza oferta banku.

Źródła i literatura

1. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej - wyrok z 3 października 2019 r., sprawa C-260/18, ECLI:EU:C:2019:819.
2. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej - wyrok z 15 czerwca 2023 r., sprawa C-520/21, ECLI:EU:C:2023:478.
3. Sąd Najwyższy - uchwała składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.
4. Rzecznik Finansowy - materiały dotyczące ugód i sporów kredytów walutowych.
5. Ministerstwo Finansów - aktualne przepisy dotyczące podatkowych skutków umorzeń wierzytelności kredytowych.

Informacja o materiale wideo: w zasobach Rzecznika Finansowego mogą znajdować się oficjalne omówienia wyroku C-520/21 - przed publikacją warto zweryfikować aktualny link na kanale instytucji, ponieważ nie każdy adres pozostaje aktywny.

Treść tego artykułu ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej ani podatkowej. Ocena konkretnego projektu ugody z bankiem zawsze zależy od okoliczności danej sprawy - zapisów umowy, historii spłat i etapu postępowania sądowego. Przed podpisaniem jakiejkolwiek ugody rekomenduję konsultację z radcą prawnym, adwokatem lub doradcą podatkowym, który przeanalizuje dokumenty właściwe dla Państwa sprawy.