Czy można zadawać pytania biegłemu na rozprawie frankowej i żądać ustnego wyjaśnienia opinii?

Rola biegłego w postępowaniu przeciwko bankowi

Biegły sądowy w sprawie o kredyt frankowy to osoba dysponująca wiadomościami specjalnymi, powoływana przez sąd wtedy, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga wiedzy wykraczającej poza wiedzę prawniczą - najczęściej rachunkowej lub finansowej. Zgodnie z art. 278 Kodeksu postępowania cywilnego dowód z opinii biegłego dopuszcza się właśnie w takich sytuacjach, a nie zamiast oceny prawnej dokonywanej przez sąd (źródło: Kodeks postępowania cywilnego, ISAP 1964). W praktyce oznacza to, że biegły liczy, a nie rozstrzyga.

Typowe zadanie biegłego w sprawie CHF to sporządzenie zestawienia wpłat kredytobiorcy, przeliczenie rat według kursu z tabeli banku i kursu średniego NBP, wyliczenie nadpłaty w wariantach wskazanych przez sąd albo porównanie oprocentowania zmiennego z hipotetycznym oprocentowaniem stałym. To są czynności rachunkowe - odtwarzanie przepływów pieniężnych na podstawie dokumentów, a nie ocena, czy klauzula indeksacyjna jest niedozwolona.

Jakie kwestie może oceniać biegły, a jakie należą wyłącznie do sądu?

Biegły liczy według założeń prawnych narzuconych przez sąd, natomiast to, czy umowa jest ważna i czy jej postanowienia mają charakter niedozwolony, rozstrzyga wyłącznie skład orzekający. Potwierdza to orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w sprawie C-260/18, gdzie oceniano właśnie skutki prawne niedozwolonych postanowień umowy kredytu indeksowanego (źródło: TSUE, wyrok z 3 października 2019 r., C-260/18, ECLI:EU:C:2019:819).

• Biegły może obliczyć sumę rat wpłaconych przez kredytobiorcę w danym okresie na podstawie historii spłaty i harmonogramu.
• Biegły może wykonać wariantowe rozliczenie „odfrankowienia" albo unieważnienia zgodnie z tezą dowodową ustaloną przez sąd.
• Biegły może zweryfikować zgodność mechanizmu przeliczenia z zapisami umowy i regulaminu banku.
• Biegły nie ocenia, czy klauzula przeliczeniowa jest abuzywna w rozumieniu art. 385(1) Kodeksu cywilnego.
• Biegły nie rozstrzyga, czy umowa powinna zostać uznana za nieważną, ani kto ma wygrać proces.

Czy opinia biegłego jest potrzebna w każdej sprawie CHF?

Nie, potrzeba powołania biegłego zależy od żądań pozwu, materiału dowodowego zgromadzonego w aktach i tego, które okoliczności są między stronami sporne. W części spraw wystarczają dokumenty bankowe i proste wyliczenie arytmetyczne, w innych - zwłaszcza przy rozbudowanych żądaniach ewentualnych - sąd decyduje się na opinię. Z mojej praktyki wynika, że warto już na etapie przygotowania dokumentów do pozwu przeciwko bankowi zestawić dane w formie ułatwiającej późniejsze porównanie z tezą dowodową, bo to skraca późniejszą polemikę z opinią.

Kto może złożyć wniosek o ustne wyjaśnienie lub uzupełnienie opinii?

Wniosek o ustne wyjaśnienie opinii może złożyć każda strona postępowania - kredytobiorca lub bank - za pośrednictwem swojego pełnomocnika, a także sąd z urzędu, jeżeli uzna to za potrzebne. Podstawą jest art. 286 KPC, który daje sądowi możliwość zażądania ustnego wyjaśnienia opinii złożonej na piśmie, jej uzupełnienia albo dodatkowej opinii tego samego lub innego biegłego (źródło: Kodeks postępowania cywilnego, art. 286, ISAP 1964).

„Sąd może zażądać ustnego wyjaśnienia opinii złożonej na piśmie, może też w razie potrzeby zażądać dodatkowej opinii od tych samych lub innych biegłych." - Kodeks postępowania cywilnego, art. 286, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, 1964 (tekst do zweryfikowania w aktualnym brzmieniu przed powołaniem się na przepis)

Czy strona zadaje pytania bezpośrednio biegłemu, czy za pośrednictwem sądu?

Formalnie pytania kieruje się w ramach porządku rozprawy, którym zarządza przewodniczący składu, a nie w formie swobodnej rozmowy strony z biegłym. Oznacza to, że pełnomocnik zgłasza chęć zadania pytania, a przewodniczący udziela głosu i czuwa nad tym, by pytania dotyczyły tezy dowodowej i były sformułowane w sposób właściwy. To odróżnia przesłuchanie biegłego od np. nieformalnej dyskusji - każde pytanie trafia do protokołu rozprawy.

Czym różni się ustne wyjaśnienie od opinii uzupełniającej i dodatkowej opinii?

Ustne wyjaśnienie to odpowiedzi biegłego udzielane na rozprawie, opinia uzupełniająca to dalsze opracowanie pisemne tego samego biegłego, a dodatkowa opinia może zostać zlecona innemu biegłemu, jeśli sąd uzna dotychczasową opinię za niewystarczającą. Wybór formy zależy od tego, czy braki da się wyjaśnić od ręki, czy wymagają nowych obliczeń.

• Ustne wyjaśnienie - biegły odpowiada na pytania na rozprawie bez sporządzania nowego dokumentu.
• Opinia uzupełniająca - ten sam biegły przygotowuje dodatkowe wyliczenia lub uzasadnienie na piśmie.
• Dodatkowa opinia innego biegłego - sąd powierza zadanie kolejnej osobie, gdy wątpliwości dotyczą samej metody lub bezstronności.
• Wybór formy zależy od zakresu i charakteru stwierdzonych niejasności, a nie od preferencji strony.

Jak przygotować zarzuty i pytania do opinii biegłego?

Przygotowanie pytań do biegłego zaczyna się od porównania treści opinii z postanowieniem dowodowym sądu, czyli sprawdzenia, czy biegły odpowiedział na wszystkie punkty tezy dowodowej i czy zastosował wariant rozliczenia wskazany przez sąd. Dopiero na tej podstawie formułuje się konkretne pytania dotyczące danych źródłowych, metody obliczeń i ewentualnych błędów arytmetycznych - a nie ogólne niezadowolenie z wyniku.

Jak odróżnić konkretny zarzut metodologiczny od polemiki z niekorzystnym wynikiem?

Zarzut metodologiczny wskazuje na konkretny błąd - pominiętą wpłatę, złe założenie co do kursu, sprzeczność między tabelami - podczas gdy polemika ogranicza się do stwierdzenia, że wynik jest niekorzystny. Sąd zwykle rozpoznaje różnicę: pytanie „dlaczego w tabeli nr 3 na stronie 12 opinii pominięto wpłatę z dnia [data]" ma szansę zostać rozpatrzone merytorycznie, podczas gdy „opinia jest niekorzystna dla mojej strony" nie stanowi samodzielnej podstawy do dalszego postępowania dowodowego.

• Wskaż konkretną stronę, tabelę lub akapit opinii, którego dotyczy zarzut.
• Odnieś się do dokumentu źródłowego - harmonogramu, historii spłaty, aneksu do umowy.
• Sformułuj pytanie zamknięte, na które biegły może odpowiedzieć w sposób sprawdzalny.
• Unikaj pytań ocennych, np. o to, czy wynik jest „sprawiedliwy" dla strony.

Jakie dokumenty i wyliczenia wykorzystać przy formułowaniu pytań?

Podstawą jest zestawienie własnych wyliczeń kredytobiorcy z danymi przyjętymi przez biegłego - najczęściej na bazie zaświadczenia z banku do pozwu frankowego, harmonogramu spłat i historii rachunku. Jeśli w opinii pojawia się rozbieżność względem tych dokumentów, warto ją opisać liczbowo, a nie opisowo.

1. Zestaw historię spłaty kredytu z tabelą biegłego wiersz po wierszu, szukając rozbieżności kwot lub dat.
2. Sprawdź, czy biegły uwzględnił wszystkie aneksy do umowy, w tym zmiany oprocentowania lub przewalutowania.
3. Porównaj przyjęty kurs przeliczeniowy z tabelą kursową banku załączoną do akt sprawy.
4. Zaznacz miejsca, w których suma cząstkowa nie zgadza się z sumą końcową opinii.
5. Numeruj zarzuty i przypisz każdemu z nich osobne, konkretne pytanie - to porządkuje wniosek i ułatwia sądowi jego ocenę.

Pytań nie warto kierować w stronę oceny prawnej - o nieważność umowy, o to, czy postanowienie jest niedozwolone, czy kto powinien wygrać sprawę - bo to zagadnienia zastrzeżone dla sądu, nie dla biegłego. Przy skomplikowanych wyliczeniach projekt pytań powinien ocenić pełnomocnik znający całość akt, bo dopiero wtedy widać, czy dany zarzut ma znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Jak i kiedy zgłosić wniosek o wezwanie biegłego na rozprawę?

Wniosek o wezwanie biegłego na rozprawę zgłasza się w piśmie procesowym w terminie wyznaczonym przez sąd na ustosunkowanie się do opinii albo ustnie do protokołu, jeśli sąd dopuszcza taką formę na danym etapie postępowania. Kluczowe jest sprawdzenie pouczenia doręczonego razem z opinią - to ono określa, ile czasu strona ma na zgłoszenie zastrzeżeń.

Czy sąd musi uwzględnić wniosek strony o przesłuchanie biegłego?

Nie, sąd samodzielnie ocenia, czy opinia jest jasna, pełna i logicznie uzasadniona, i dopiero brak tych cech uzasadnia wezwanie biegłego (źródło: Kodeks postępowania cywilnego, art. 286, ISAP 1964). Samo niezadowolenie strony z wniosków opinii nie jest wystarczającą podstawą - decydujące jest wskazanie konkretnych, istotnych dla sprawy braków, sprzeczności lub niejasnych założeń, a nie ogólne przekonanie, że wynik powinien być inny.

Pismo procesowe czy wniosek do protokołu na rozprawie - co wybrać?

Forma pisemna daje więcej czasu na precyzyjne sformułowanie zarzutów i pozwala załączyć obliczenia, dlatego w sprawach z rozbudowaną opinią bywa praktyczniejsza niż wniosek zgłoszony impulsywnie na sali. Wniosek do protokołu ma sens, gdy wątpliwości pojawiają się dopiero podczas ustnych wyjaśnień biegłego i wymagają natychmiastowej reakcji.

• Pismo procesowe - pozwala załączyć tabele porównawcze, dokumenty i szczegółowe uzasadnienie każdego zarzutu.
• Wniosek do protokołu - stosowany, gdy potrzeba doprecyzowania pojawia się w toku rozprawy.
• Zachowanie terminu wyznaczonego przez sąd ogranicza ryzyko pominięcia wniosku jako spóźnionego.
• Warto zachować potwierdzenie złożenia pisma oraz przygotować jego kopię i uporządkowane załączniki na rozprawę.

Jak przebiega ustne wyjaśnienie opinii na rozprawie frankowej?

Ustne wyjaśnienie opinii przebiega w porządku wyznaczonym przez przewodniczącego: najpierw ustala się obecność biegłego, następnie biegły odnosi się do zgłoszonych wcześniej zastrzeżeń, a na końcu pytania zadaje sąd i strony. Cały przebieg jest protokołowany, a pytania stron kierowane są za pośrednictwem przewodniczącego, zgodnie z zasadami kierownictwa rozprawą przewidzianymi w Kodeksie postępowania cywilnego.

Kto pierwszy zadaje pytania biegłemu?

Zwykle jako pierwszy głos zabiera sąd, a dopiero potem strony - kolejność ustala przewodniczący, uwzględniając charakter sprawy i wcześniej zgłoszone wnioski. Pełnomocnicy posługują się dokumentami znajdującymi się w aktach, wskazując ich oznaczenia, żeby biegły mógł precyzyjnie odnieść się do konkretnego fragmentu opinii.

Kiedy przewodniczący uchyli pytanie?

Przewodniczący uchyla pytanie niewłaściwe, zbędne, powtórzone lub wykraczające poza zakres wiadomości specjalnych i tezę dowodową - najczęściej dotyczy to pytań o ocenę prawną umowy. Z praktyki procesowej wynika, że krótkie pytania odnoszące się do jednej konkretnej kwestii mają większą szansę zostać w pełni wyjaśnione niż rozbudowane wypowiedzi łączące kilka wątków naraz.

• Formułuj pytania krótko i odnoś każde do jednej tabeli, strony lub założenia opinii.
• Porządkuj pytania według kolejności występowania zagadnień w opinii, nie chronologii własnych wątpliwości.
• Przygotuj wcześniej listę oznaczeń dokumentów z akt, do których chcesz się odwołać.
• Pamiętaj, że odpowiedzi biegłego sąd ocenia łącznie z całym materiałem dowodowym - nie przesądzają one automatycznie wyniku sprawy.

Kiedy potrzebna jest opinia uzupełniająca albo opinia innego biegłego?

Opinia uzupełniająca staje się potrzebna wtedy, gdy same odpowiedzi ustne nie usuwają wątpliwości i konieczne są dodatkowe obliczenia na piśmie - na przykład nowy wariant rozliczenia albo weryfikacja pominiętego okresu spłaty. Dodatkowa opinia innego biegłego wchodzi w grę rzadziej, głównie gdy problem dotyczy samej metody pracy biegłego, a nie pojedynczego błędu możliwego do skorygowania.

Forma	Kto sporządza	Kiedy stosowana	Typowy skutek
Ustne wyjaśnienie	Dotychczasowy biegły, na rozprawie	Drobne niejasności możliwe do wyjaśnienia od ręki	Odpowiedzi trafiają do protokołu, opinia pisemna pozostaje bez zmian
Opinia uzupełniająca	Dotychczasowy biegły, pisemnie	Braki wymagające nowych obliczeń lub rozszerzenia zakresu	Nowy dokument uzupełniający pierwotną opinię
Dodatkowa opinia innego biegłego	Nowy biegły wyznaczony przez sąd	Wątpliwości co do metody, bezstronności lub kompetencji	Odrębna opinia porównywana z poprzednią przez sąd

Czym różnią się opinia uzupełniająca i dodatkowa opinia innego biegłego?

Opinia uzupełniająca zakłada, że dotychczasowy biegły pozostaje kompetentny i wystarczy rozszerzyć lub doprecyzować jego pracę, natomiast dodatkowa opinia innego biegłego oznacza, że sąd chce spojrzenia niezależnego od pierwotnego autora. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. (III CZP 6/21) prawna ocena skutków niedozwolonych postanowień i podstaw rozliczenia stron należy do sądu, a obliczenia biegłego - niezależnie od tego, który wariant zostanie wybrany - muszą być wykonywane według założeń prawnych przyjętych przez skład orzekający, a nie zastępować tej oceny (źródło: Sąd Najwyższy, uchwała z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21).

• Sama rozbieżność z oczekiwaniem strony zwykle nie wystarcza do powołania kolejnego biegłego.
• Znaczenie mają konkretne, wewnętrzne sprzeczności albo niewyjaśniona metoda obliczeń.
• Ocena, czy potrzebna jest opinia uzupełniająca, czy opinia innego biegłego, zależy od okoliczności konkretnej sprawy.

Kto ponosi koszty uzupełnienia opinii i stawiennictwa biegłego?

Udział biegłego w rozprawie oraz sporządzenie opinii uzupełniającej wiążą się z dodatkowym wydatkiem sądowym, a sąd może wezwać stronę wnioskującą o taką czynność do wpłacenia zaliczki na ten cel. Wysokość zaliczki i ostateczne wynagrodzenie biegłego zależą od zakresu zlecenia, kwalifikacji biegłego i nakładu pracy, dlatego nie da się wskazać jednej kwoty właściwej dla każdej sprawy (źródło: Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, ISAP 2005).

Zaliczka na wydatki - kiedy trzeba ją wpłacić?

Zaliczkę wpłaca się na wezwanie sądu, zwykle w terminie wyznaczonym w zarządzeniu, a jej brak może skutkować pominięciem wnioskowanej czynności dowodowej. Dokładna kwota zależy od zakresu dodatkowej pracy biegłego określonego przez sąd, więc warto sprawdzić treść wezwania, zamiast opierać się na kwotach z innych spraw.

Jak rozliczane jest wynagrodzenie biegłego na koniec sprawy?

Ostateczne rozliczenie kosztów opinii następuje w orzeczeniu kończącym postępowanie i zależy od wyniku sprawy oraz zasad ponoszenia kosztów procesu określonych w przepisach. Nie oznacza to automatycznie, że strona przegrywająca płaci całość - decyduje o tym sąd, uwzględniając zakres, w jakim żądania każdej ze stron zostały uwzględnione.

• Zaliczka jest wpłacana z góry na wezwanie sądu i nie jest równoznaczna z ostatecznym rozliczeniem kosztów.
• Wynagrodzenie biegłego zależy od nakładu pracy, złożoności zlecenia i liczby godzin poświęconych na opinię.
• Ostateczne rozliczenie następuje dopiero w wyroku lub postanowieniu kończącym sprawę.

Co zrobić po oddaleniu wniosku dotyczącego opinii biegłego?

Po oddaleniu wniosku najważniejsze jest dopilnowanie, aby treść wniosku, jego uzasadnienie oraz stanowisko sądu zostały precyzyjnie utrwalone w protokole rozprawy - to punkt wyjścia do dalszych czynności procesowych. Decyzja o dalszym prowadzeniu dowodu z opinii należy do sądu i zależy od tego, czy zgłoszone zastrzeżenia uznano za przydatne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Jak zadbać o protokół rozprawy?

Warto upewnić się, że w protokole znalazło się dokładne brzmienie wniosku, wskazane zarzuty oraz stanowisko sądu wraz z uzasadnieniem oddalenia - w razie potrzeby pełnomocnik może wnosić o sprostowanie lub uzupełnienie protokołu. Pominięcie tego kroku może później utrudnić odwołanie się do przebiegu tej czynności.

Czy oddalenie wniosku można podnieść w apelacji?

To zależy od okoliczności - znaczenie mają terminowość zgłoszenia wniosku, treść protokołu oraz to, czy uchybienie mogło mieć wpływ na wynik postępowania (źródło: Kodeks postępowania cywilnego, ISAP 1964). Zastrzeżenia do protokołu ani sam zarzut apelacyjny nie stanowią automatycznie skutecznego środka prowadzącego do zmiany wyroku - każda sprawa CHF wymaga odrębnej analizy umowy, żądań, postanowienia dowodowego, treści opinii i całości akt. Więcej o dalszych krokach po rozprawie można znaleźć w materiale o tym, jak wygląda apelacja w sprawie frankowej oraz przebieg rozprawy frankowej krok po kroku.

• Zadbaj o precyzyjne odnotowanie wniosku i stanowiska sądu w protokole rozprawy.
• Skonsultuj z pełnomocnikiem, czy oddalenie wniosku ma znaczenie procesowe dla dalszego etapu sprawy.
• Nie traktuj samego faktu oddalenia jako przesądzającego o wyniku całego postępowania.

Kwestia dowodu z opinii biegłego to jeden z bardziej technicznych etapów sprawy frankowej, ale dobrze przygotowane pytania i zarzuty rzeczywiście porządkują dalszy przebieg procesu. Więcej o samej konstrukcji dowodu opisujemy w tekście o tym, czym jest dowód z opinii biegłego w sprawie frankowej. Każda sprawa ma inny zestaw dokumentów, inną tezę dowodową i inny przebieg postępowania, dlatego ocena konkretnych zarzutów do opinii powinna zostać poprzedzona analizą akt przez radcę prawnego lub adwokata. Treść tego artykułu ma charakter informacyjny, nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie i nie zastępuje konsultacji z kancelarią.

Najczęściej zadawane pytania

Czy mogę zadawać pytania biegłemu podczas rozprawy frankowej?

Tak, strona lub jej pełnomocnik może zgłaszać pytania dotyczące opinii, ale odbywa się to zgodnie z kierownictwem przewodniczącego. Sąd może uchylić pytanie niewłaściwe, zbędne, powtarzające się albo wykraczające poza zakres wiadomości specjalnych i tezę dowodową.

Czy sąd musi wezwać biegłego na mój wniosek?

Nie w każdym przypadku. Na podstawie art. 286 KPC sąd ocenia, czy opinia wymaga ustnego wyjaśnienia, pisemnego uzupełnienia albo dodatkowej opinii. Skuteczność wniosku zależy od wskazania konkretnych niejasności, braków lub sprzeczności istotnych dla rozstrzygnięcia.

Ile czasu jest na zgłoszenie zarzutów do opinii biegłego?

Należy sprawdzić termin wyznaczony przez sąd w piśmie doręczonym wraz z opinią. Nie warto zakładać jednego terminu właściwego dla każdej sprawy, ponieważ sposób procedowania zależy od zarządzeń sądu i aktualnego etapu postępowania.

Czy biegły może stwierdzić, że umowa kredytu CHF jest nieważna?

Nie - ocena ważności umowy, abuzywności postanowień i skutków prawnych należy do sądu, nie do biegłego. Biegły wykonuje zadania wymagające wiadomości specjalnych, na przykład obliczenia według wariantów i założeń określonych przez sąd, ale nie wypowiada się w kwestiach prawnych.

Czy można żądać opinii innego biegłego?

Można złożyć taki wniosek, lecz samo niezadowolenie z wniosków pierwszej opinii zwykle nie wystarcza. Trzeba wykazać konkretne, istotne braki, sprzeczności lub problemy metodologiczne, których nie usunęło wcześniejsze wyjaśnienie albo uzupełnienie opinii.

Kto płaci za wezwanie biegłego na rozprawę?

Udział biegłego i przygotowanie uzupełnienia mogą powodować dodatkowe wydatki sądowe, a sąd może wezwać stronę do uiszczenia zaliczki na ten cel. Ostateczny ciężar kosztów sąd rozlicza w orzeczeniu kończącym sprawę, z uwzględnieniem jej wyniku i właściwych przepisów.

Co zrobić, gdy sąd oddali pytania lub wniosek o uzupełnienie opinii?

Warto dopilnować, aby wniosek, jego uzasadnienie i stanowisko sądu zostały prawidłowo utrwalone w protokole. Dalsze czynności, w tym znaczenie tej decyzji dla ewentualnej apelacji, powinny zostać ocenione indywidualnie przez pełnomocnika na podstawie akt i przebiegu postępowania.

Źródła i literatura

1. Kodeks postępowania cywilnego, ustawa z 17 listopada 1964 r. (Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w tym art. 155, 278, 285, 286) - ISAP, tekst do zweryfikowania w aktualnym brzmieniu przed publikacją.
2. Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, z 28 lipca 2005 r. - ISAP, przepisy dotyczące należności biegłych.
3. Sąd Najwyższy, uchwała z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 - treść dostępna w bazie orzeczeń Sądu Najwyższego oraz na saos.org.pl.
4. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok z 3 października 2019 r., C-260/18, ECLI:EU:C:2019:819 - curia.europa.eu.
5. Kodeks cywilny, art. 385(1) i n. dotyczące niedozwolonych postanowień umownych - ISAP.

Przeczytaj również

• Ile czeka się na pierwszą rozprawę w sprawie frankowej i od czego zależy termin?