Bank żąda opinii biegłego: kiedy dowód może być potrzebny, a kiedy nie rozstrzyga o abuzywności klauzul?

Do czego służy dowód z opinii biegłego według art. 278 KPC?

Opinia biegłego to dowód powoływany wtedy, gdy ustalenie istotnego faktu wymaga wiadomości specjalnych, których sąd i strony postępowania nie posiadają - zgodnie z art. 278 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (źródło: ISAP, Kodeks postępowania cywilnego, art. 278). W sprawach o kredyt frankowy dotyczy to najczęściej złożonych obliczeń finansowych, nie oceny, czy umowa jest uczciwa. Z mojej praktyki wynika, że banki chętnie wnioskują o biegłego, licząc na przedłużenie procesu - dlatego warto rozumieć, gdzie kończy się rola tego dowodu.

Czym są „wiadomości specjalne" w rozumieniu przepisu?

Wiadomości specjalne to wiedza wykraczająca poza to, co przeciętnie wykształcona osoba - w tym sędzia - powinna znać z racji wykonywanego zawodu. W sprawach CHF chodzi zwykle o mechanikę przeliczeń walutowych, metodologię rachunkową banku albo modelowanie hipotetycznego kredytu złotowego. Nie chodzi natomiast o kwalifikację prawną zdarzeń - to zadanie sądu, nie eksperta.

• Ustalenie sposobu wyliczenia rat przy zastosowaniu określonego kursu - wymaga wiedzy księgowej i bankowej.
• Zbudowanie hipotetycznego harmonogramu spłat „gdyby kredyt był złotowy z oprocentowaniem WIBOR" - wymaga wiadomości specjalnych z zakresu finansów.
• Weryfikacja zgodności zestawienia banku z historią rachunku kredytowego - to często proste działanie arytmetyczne, a nie opinia biegłego.
• Ocena, czy klauzula przeliczeniowa była sformułowana jasno i zrozumiale - to ocena prawna, zastrzeżona dla sądu.

Kto może pełnić funkcję biegłego sądowego w sprawie CHF?

Sąd powołuje biegłego z listy biegłych sądowych prowadzonej przy sądach okręgowych, najczęściej ze specjalności „rachunkowość" lub „bankowość i finanse" (art. 278-291 KPC). Strony mogą też przedstawić opinię prywatną sporządzoną na zlecenie, ale to nie jest dowód z opinii biegłego w rozumieniu art. 278 KPC - sąd traktuje ją raczej jako element twierdzeń strony, wymagający dalszej weryfikacji.

• Biegły sądowy - powołany postanowieniem sądu, działa niezależnie od stron i odpowiada za rzetelność opinii.
• Biegły ad hoc spoza listy - dopuszczalny, gdy brak biegłych stałych o odpowiedniej specjalizacji.
• Opinia prywatna (ekspertyza pozasądowa) - dokument pomocniczy, nie zastępuje dowodu z art. 278 KPC.

Jakie wiadomości specjalne mogą być potrzebne w sporze CHF?

W sprawie frankowej biegły najczęściej odpowiada na pytania rachunkowe: ile bank pobrał tytułem rat, jak wyglądałby harmonogram przy innym oprocentowaniu, czy zestawienie transakcyjne jest spójne z umową. Nie odpowiada natomiast na pytania, czy klauzula indeksacyjna jest niedozwolona w rozumieniu art. 385¹ Kodeksu cywilnego (źródło: ISAP, Kodeks cywilny, art. 385¹-385²) - to rozstrzyga wyłącznie sąd.

Rachunkowość, bankowość i obliczenia finansowe

Do typowych zagadnień rachunkowych trafiających do biegłego należą wyliczenia sumy rat kapitałowo-odsetkowych, symulacje kredytu „odfrankowionego" (z oprocentowaniem opartym na WIBOR zamiast wskaźnika powiązanego z LIBOR/SARON) oraz porównanie wpłat rzeczywistych z teoretycznym harmonogramem złotowym.

• Obliczenie sumy wpłat kredytobiorcy w PLN na podstawie historii rachunku obsługi kredytu.
• Symulacja wysokości zobowiązania, gdyby z umowy usunięto klauzule przeliczeniowe przy zachowaniu pozostałych warunków.
• Weryfikacja, czy stosowany przez bank kurs kupna/sprzedaży odbiegał od kursu średniego NBP w danym dniu.
• Rozliczenie kredytów z aneksami, refinansowaniem lub zmianą waluty spłaty w trakcie trwania umowy.

Pytania prawne zastrzeżone dla sądu

Biegły nie powinien odpowiadać na pytania w rodzaju „czy postanowienie jest sprzeczne z dobrymi obyczajami", „czy umowa jest nieważna" ani „jaki skutek prawny wywołuje usunięcie klauzuli". Formułowanie tezy dowodowej w ten sposób jest częstym błędem wniosków dowodowych - zarówno powodów, jak i banków - i zwykle skutkuje pominięciem dowodu albo ograniczeniem tezy przez sąd.

Czy biegły może ocenić, że klauzula jest abuzywna?

Nie - ocena abuzywności postanowienia umownego należy wyłącznie do sądu, a nie do biegłego. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18 (Dziubak) potwierdził, że to sąd krajowy ocenia skutki nieuczciwych warunków umowy i decyduje, czy umowa może dalej obowiązywać (źródło: CURIA, C-260/18, 2019). Biegły może dostarczyć danych liczbowych potrzebnych do takiej oceny, ale sam wyrok o abuzywności nie jest wiadomością specjalną.

„Do sądu krajowego należy ustalenie, czy unieważnienie umowy w całości naraża konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje" - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok z 3 października 2019 r., C-260/18 Dziubak.

Dlaczego wykładnia umowy i prawa należy do sądu?

Wykładnia umowy i przepisów to stosowanie prawa, a nie ustalanie faktów - dlatego pozostaje w wyłącznej kompetencji sądu, niezależnie od tego, jak skomplikowany jest spór. Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, odniósł się do zasad rozliczeń między stronami po ustaleniu nieważności umowy kredytu powiązanego z walutą obcą (źródło: SN, uchwała III CZP 25/22, 2024). Z takiej uchwały wynika, że dopiero po rozstrzygnięciu prawnym można ustalać, jaki wariant obliczeniowy jest właściwy - a to zadanie już dla biegłego, nie odwrotnie.

• Sąd najpierw ocenia, czy klauzula jest niedozwolona i czy umowa może być utrzymana bez niej.
• Dopiero po tym etapie biegły otrzymuje precyzyjną tezę do wyliczeń, jeśli w ogóle są potrzebne.
• Odwrócenie tej kolejności - powołanie biegłego przed rozstrzygnięciem prawnym - bywa podstawą do zarzutów apelacyjnych.

Jakie skutki prawne niesie usunięcie klauzuli abuzywnej?

Skutki usunięcia klauzuli - nieważność całej umowy, jej utrzymanie „bez indeksacji" czy zastąpienie luki innym mechanizmem - to zagadnienia prawne oceniane przez sąd na podstawie art. 385¹ KC oraz orzecznictwa TSUE i Sądu Najwyższego. Biegły nie wybiera wariantu prawnego; może jedynie, na zlecenie sądu, przeliczyć konsekwencje finansowe konkretnego, już przesądzonego scenariusza.

Kiedy opinia może być przydatna do obliczenia roszczeń?

Opinia biegłego bywa przydatna wtedy, gdy rozliczenie kredytu jest skomplikowane - obejmuje aneksy, przewalutowania, wcześniejsze spłaty częściowe albo sporną metodologię wyliczeń między stronami. Jeżeli natomiast kwoty wpłat wynikają wprost z zaświadczenia banku do pozwu frankowego i prostych działań arytmetycznych, sąd może uznać dowód za zbędny. Decyduje o tym zakres żądań pozwu oraz to, które fakty strony rzeczywiście kwestionują.

Skomplikowane rozliczenie przepływów walutowych

Im dłuższa historia kredytu i im więcej zdarzeń w jej trakcie, tym większa szansa, że sąd uzna opinię za potrzebną. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których strony spierają się nie o kwoty jako takie, lecz o metodę ich wyliczenia.

• Kredyt z kilkoma aneksami zmieniającymi walutę spłaty w trakcie trwania umowy.
• Wcześniejsze częściowe spłaty kapitału łączone z przewalutowaniem pozostałej części zadłużenia.
• Spór o to, czy bank prawidłowo zaliczał nadpłaty na poczet kapitału czy odsetek.
• Konieczność wyliczenia wariantu „kredytu złotowego z oprocentowaniem WIBOR" jako podstawy porównawczej po ustaleniu przez sąd podstawy prawnej takiego rozliczenia.

Czy historia spłat i zaświadczenie banku mogą wystarczyć bez biegłego?

Tak, w wielu prostszych sprawach zaświadczenie banku i historia rachunku wystarczą - jeżeli wysokość wpłat nie jest sporna, a spór dotyczy głównie oceny prawnej klauzul. W takich sprawach powód może samodzielnie zsumować wpłaty na podstawie jak obliczyć roszczenie w pozwie CHF bez konieczności angażowania biegłego, co skraca postępowanie i obniża koszty. To jednak ocena zależna od okoliczności konkretnej sprawy, nie reguła uniwersalna - w części spraw sąd i tak zdecyduje inaczej.

Sytuacja	Opinia biegłego zwykle potrzebna	Opinia biegłego zwykle zbędna
Źródło kwot wpłat	Sporne, wynikające z niejasnej metodologii banku	Jasne, wynikają wprost z zaświadczenia banku
Historia kredytu	Aneksy, przewalutowania, wcześniejsze spłaty	Prosty harmonogram bez zmian w trakcie trwania umowy
Charakter sporu	Metodologia obliczeń między stronami	Głównie ocena prawna klauzul umownych
Rodzaj działania	Modelowanie wariantu hipotetycznego (np. WIBOR)	Proste sumowanie wpłat z dokumentów

Kiedy sąd może pominąć wniosek banku o biegłego?

Sąd pomija dowód z opinii biegłego, gdy jest on nieistotny dla rozstrzygnięcia, zmierza jedynie do przedłużenia postępowania albo dotyczy okoliczności już dostatecznie wyjaśnionych - podstawę stanowi art. 235² KPC (źródło: ISAP, Kodeks postępowania cywilnego, art. 235²). W praktyce frankowej banki niekiedy wnioskują o biegłego, mimo że teza dowodowa dotyczy w istocie oceny prawnej, a nie faktów wymagających wiadomości specjalnych.

Podstawy pominięcia dowodu na podstawie art. 235(2) KPC

Przepis wskazuje zamknięty katalog przesłanek, na które strona powinna się powołać, wnosząc o pominięcie dowodu - ogólny sprzeciw „bo dowód jest niepotrzebny" zwykle nie wystarczy.

1. Nieistotność dowodu dla rozstrzygnięcia sprawy - fakt objęty tezą nie ma znaczenia dla wyniku sporu.
2. Nieprzydatność dowodu do wykazania danego faktu - teza dotyczy zagadnienia prawnego, a nie wiadomości specjalnych.
3. Niemożność przeprowadzenia dowodu - np. brak dokumentów źródłowych niezbędnych do wyliczeń.
4. Zmierzanie wniosku dowodowego jedynie do przedłużenia postępowania - szczególnie przy powtarzających się, obszernych tezach.
5. Fakt sporny został już dostatecznie wykazany innymi dowodami, np. zaświadczeniem banku i dokumentacją kredytową.

Jak sformułować sprzeciw wobec wniosku banku?

Skuteczny sprzeciw wskazuje konkretną przesłankę z art. 235² KPC, a nie ogólne niezadowolenie z faktu zgłoszenia dowodu przez przeciwnika. Sam fakt, że wniosek pochodzi od banku, nie jest argumentem - liczy się treść tezy dowodowej i jej związek z przedmiotem sporu.

• Wskazać, które elementy tezy banku dotyczą oceny prawnej, a nie faktów.
• Powołać się na dokumenty już złożone do akt, jeśli wystarczają do ustalenia spornych kwot.
• Zaproponować ograniczenie tezy dowodowej zamiast całkowitego oddalenia wniosku, jeśli część zagadnień faktycznie wymaga wiadomości specjalnych.
• Unikać sprzeciwu „automatycznego" - sąd i tak oceni wniosek samodzielnie, a nietrafny sprzeciw osłabia wiarygodność pisma procesowego.

Jak zgłosić zarzuty do opinii biegłego?

Zarzuty do opinii biegłego zgłasza się w terminie wyznaczonym przez sąd w piśmie procesowym, wskazując konkretne błędy metodologiczne, braki w danych wejściowych lub sprzeczności z materiałem dowodowym. Z mojej praktyki wynika, że najskuteczniejsze zarzuty odnoszą się do konkretnych liczb i założeń, nie do ogólnego niezadowolenia z wniosków opinii.

Termin i forma zarzutów

Sąd wyznacza termin na zgłoszenie zarzutów do opinii, zwykle liczony od dnia doręczenia dokumentu stronom - konkretną długość terminu w danej sprawie należy sprawdzić w wydanym zarządzeniu, ponieważ przepisy nie ustalają tu jednej sztywnej liczby dni dla każdego przypadku.

• Zarzuty składa się na piśmie, powołując się na sygnaturę akt i datę doręczenia opinii.
• Każdy zarzut warto powiązać z konkretnym fragmentem opinii - stroną, tabelą lub założeniem.
• Spóźnione zarzuty sąd może pominąć, chyba że strona wykaże brak winy w uchybieniu terminowi.

Opinia uzupełniająca i przesłuchanie biegłego

Jeżeli zarzuty nie zostają wyjaśnione pisemnie, sąd może zlecić biegłemu opinię uzupełniającą albo wezwać go na rozprawę celem ustnego wyjaśnienia wątpliwości (art. 286 KPC). To etap, na którym pełnomocnik może zadawać biegłemu pytania doprecyzowujące założenia i metodologię wyliczeń.

1. Strona składa pisemne zarzuty w wyznaczonym terminie.
2. Sąd ocenia, czy wystarczą wyjaśnienia pisemne biegłego, czy potrzebna jest opinia uzupełniająca.
3. W razie dalszych wątpliwości sąd może wezwać biegłego na rozprawę i przesłuchać go w obecności stron.
4. Ostateczną wartość dowodową opinii - łącznie z wyjaśnieniami - ocenia sąd przy wydawaniu wyroku.

Kto ponosi zaliczkę i koszt opinii?

Zaliczkę na poczet wydatków związanych z opinią biegłego wpłaca zwykle strona, która wnioskowała o ten dowód, na podstawie postanowienia sądu wskazującego kwotę i termin (art. 130⁴ KPC). Nie ma jednej stałej ceny opinii właściwej dla wszystkich spraw CHF - wysokość wynagrodzenia biegłego zależy od zakresu tezy, nakładu pracy i złożoności materiału, dlatego konkretną kwotę trzeba sprawdzić w aktach danej sprawy.

Zasady wpłaty zaliczki na wydatki

Jeśli strona nie uiści zaliczki w terminie, sąd może pominąć dowód, o który ta strona wnioskowała - to kolejny argument, by dokładnie przemyśleć, czy wniosek o biegłego jest w danej sprawie rzeczywiście potrzebny, zanim się go złoży.

• Wysokość zaliczki określa sąd w postanowieniu, biorąc pod uwagę wstępny szacunek nakładu pracy biegłego.
• Termin wpłaty jest zwykle krótki - jego niedochowanie może skutkować pominięciem dowodu.
• Zaliczka nie jest ostatecznym rozliczeniem kosztów - to jedynie zabezpieczenie wydatku na czas postępowania.

Rozliczenie kosztów po wyroku

Ostateczne obciążenie kosztami opinii następuje w orzeczeniu kończącym sprawę, zgodnie z ogólną zasadą odpowiedzialności za wynik procesu - strona przegrywająca zwraca zwykle koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw. Wysokość faktycznie poniesionych wydatków na biegłego, podobnie jak koszty procesu frankowego, warto zestawić z konkretnym rachunkiem złożonym do akt, bo różnice między sprawami bywają znaczne.

„Wysokość wynagrodzenia biegłego ustala sąd, mając na względzie wymagany od biegłego nakład pracy oraz potrzebny do wydania opinii czas" - zasada wynikająca z przepisów o kosztach sądowych, stosowana w praktyce sądów rozpoznających sprawy frankowe.

Dobrze skonstruowany wniosek dowodowy - albo równie dobrze uzasadniony sprzeciw wobec wniosku banku - to często connector między samą klauzule abuzywne i ocena sądu a wynikiem finansowym sprawy. Zależy to zawsze od konkretnych okoliczności, dokumentacji i sposobu sformułowania tez dowodowych, dlatego decyzję o strategii procesowej warto konsultować indywidualnie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w każdej sprawie frankowej potrzebny jest biegły?

Nie. Potrzeba opinii zależy od spornych faktów, żądań pozwu i stopnia skomplikowania obliczeń. Jeżeli wysokość świadczeń wynika z dokumentów bankowych i prostych działań arytmetycznych, sąd może uznać opinię biegłego za nieprzydatną i pominąć ten dowód.

Czy biegły może stwierdzić abuzywność klauzuli?

Nie jest to właściwa rola biegłego. Ocena prawna postanowień umownych, ich transparentności i skutków należy do sądu, natomiast biegły może dostarczać wiadomości specjalnych - na przykład wyliczeń - potrzebnych do ustaleń faktycznych po tym, jak sąd rozstrzygnie kwestię prawną.

Czy można sprzeciwić się wnioskowi banku o opinię?

Tak, lecz sprzeciw powinien wskazywać konkretną podstawę z art. 235² KPC, na przykład nieistotność lub nieprzydatność dowodu dla rozstrzygnięcia sprawy. Ostateczną decyzję o dopuszczeniu albo pominięciu opinii podejmuje sąd, biorąc pod uwagę argumenty obu stron.

Kto płaci zaliczkę na biegłego?

Zaliczkę wpłaca zwykle strona, która wnosiła o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, zgodnie z postanowieniem sądu określającym kwotę i termin. Końcowe obciążenie kosztami zależy od rozstrzygnięcia o kosztach procesu zawartego w wyroku.

Czy opinię biegłego można zakwestionować?

Tak, strona może złożyć pisemne zarzuty w terminie wyznaczonym przez sąd, wskazując konkretne błędy, braki danych lub sprzeczności z materiałem dowodowym. Może też wnosić o wyjaśnienia, opinię uzupełniającą albo przesłuchanie biegłego na rozprawie.

Ile kosztuje opinia biegłego w sprawie CHF?

Nie ma jednej stawki właściwej dla wszystkich spraw - wynagrodzenie zależy między innymi od zakresu tezy dowodowej, nakładu pracy biegłego i materiału, jaki musi przeanalizować. Konkretną kwotę zawsze warto sprawdzić w postanowieniu sądu i rachunku złożonym do akt konkretnej sprawy.

Czy sąd musi dopuścić dowód z biegłego, jeśli wnioskują o niego obie strony?

Nie musi automatycznie - nawet zgodny wniosek obu stron nie zwalnia sądu z oceny, czy dowód jest istotny i przydatny dla rozstrzygnięcia. Sąd może ograniczyć tezę dowodową albo pominąć część pytań, jeśli dotyczą one oceny prawnej zastrzeżonej dla niego.

Czy opinia prywatna zastępuje opinię biegłego sądowego?

Nie w pełni - dokument sporządzony na zlecenie strony jest traktowany raczej jako rozwinięcie jej twierdzeń, a nie dowód z opinii biegłego w rozumieniu art. 278 KPC. Może być jednak pomocny przy formułowaniu tezy dowodowej dla biegłego sądowego albo przy formułowaniu zarzutów do opinii sporządzonej w toku procesu.

Treść tego artykułu ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani rekomendacji co do konkretnej sprawy. Ocena, czy w danym postępowaniu dowód z opinii biegłego jest potrzebny, zależy od okoliczności sprawy, zgromadzonej dokumentacji i przyjętej strategii procesowej - zalecana jest konsultacja z radcą prawnym lub adwokatem prowadzącym sprawy frankowe.

Źródła i literatura

1. Kodeks postępowania cywilnego z dnia 17 listopada 1964 r. - ISAP/ELI, art. 130⁴, 235², 278-291.
2. Kodeks cywilny z dnia 23 kwietnia 1964 r. - ISAP/ELI, art. 385¹-385².
3. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok z 3 października 2019 r., C-260/18 Dziubak.
4. Sąd Najwyższy, uchwała pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22.
5. Materiały własne kancelarii oparte na analizie postanowień dowodowych i praktyki sądów rozpoznających sprawy o kredyty powiązane z walutą obcą.

Przeczytaj również

• Czy frankowicz musi stawić się na rozprawie? Przesłuchanie kredytobiorcy, nieobecność i rozprawa zdalna