Co kancelaria sprawdza w umowie frankowej? Klauzule, aneksy i sposób ustalania kursów

Jak ustala się kompletność dokumentacji umowy kredytowej?

Analiza umowy frankowej zaczyna się nie od samej umowy, lecz od pytania, jaki komplet dokumentów w ogóle ją tworzy. Kancelaria ustala datę zawarcia kredytu, bank kredytujący (lub jego poprzednika prawnego, bo część portfeli CHF zmieniała właściciela), walutę wskazaną w umowie oraz sposób wypłaty i spłaty rat. To pierwszy krok każdej analizy prowadzonej pod kątem ewentualnego pozwu przeciwko bankowi, a jego jakość decyduje o precyzji dalszych ustaleń.

Jakie dokumenty wchodzą w skład kompletnej umowy?

Sama umowa kredytu to zwykle najmniejsza część dokumentacji istotnej dla sprawy. Pełny obraz mechanizmu przeliczeniowego wymaga zestawienia kilku elementów naraz, dlatego w mojej praktyce proszę klientów o komplet, a nie o pojedynczy skan.

• Umowa kredytu wraz z załącznikami - w tym harmonogram spłat obowiązujący w dniu podpisania.
• Regulamin kredytowania obowiązujący w dacie zawarcia umowy - banki zmieniały regulaminy wielokrotnie, więc wersja z internetu z innego roku jest bezwartościowa dla analizy.
• Wniosek kredytowy - pokazuje deklarowany cel finansowania i kwotę, o którą wnioskował kredytobiorca.
• Oświadczenia o ryzyku walutowym i ryzyku zmiennej stopy procentowej, jeśli zostały podpisane odrębnie od umowy.
• Wszystkie aneksy podpisane w trakcie trwania umowy, łącznie z aneksami zmieniającymi sposób spłaty na walutę obcą.
• Historia spłat i zaświadczenie z banku - dokument, o którym szerzej piszemy w tekście o zaświadczeniu banku i historii spłat.

Dlaczego wersja regulaminu z dnia podpisania ma znaczenie?

Regulamin określa często sposób ustalania tabeli kursowej banku w sposób bardziej szczegółowy niż sama umowa, a jego treść zmieniała się z roku na rok. Z mojej praktyki wynika, że klienci nierzadko przesyłają obowiązujący regulamin pobrany ze strony banku dziś, a nie ten z 2007 czy 2009 roku - to błąd, który trzeba wychwycić na starcie, bo inaczej cała ocena mechanizmu przeliczeń opiera się na złym dokumencie.

Jak sprawdza się historię aneksów i zmian kredytobiorców?

Każdy aneks trzeba zestawić chronologicznie z umową główną i sprawdzić, czy nie zmieniał stron umowy, sposobu spłaty albo zasad przeliczenia. Zdarza się, że w trakcie trwania kredytu doszło do przystąpienia lub wystąpienia współkredytobiorcy - taka okoliczność wpływa na ocenę statusu konsumenta i musi zostać uwzględniona przy planowaniu żądań pozwu.

Jak konstrukcja kredytu wpływa na sposób rozliczeń w CHF?

Kredyt powiązany z frankiem szwajcarskim funkcjonował w dwóch podstawowych wariantach konstrukcyjnych - indeksowanym i denominowanym - a różnica między nimi wpływa bezpośrednio na sposób liczenia salda zadłużenia i sposób formułowania żądań w pozwie. Ustalenie typu kredytu to jeden z pierwszych elementów analizy, bo błędne rozpoznanie konstrukcji prowadzi do błędnych wyliczeń na dalszym etapie.

Czym różni się kredyt indeksowany od denominowanego?

W kredycie indeksowanym kwota kredytu wyrażona jest w złotych, a saldo przelicza się na CHF według kursu z dnia uruchomienia. W kredycie denominowanym kwota kredytu od początku wyrażona jest w CHF, a wypłata w złotych następuje według kursu kupna z dnia uruchomienia transzy. Obie konstrukcje wykorzystują tabelę kursową banku, ale różnią się momentem i sposobem odniesienia do waluty obcej.

Cecha	Kredyt indeksowany do CHF	Kredyt denominowany w CHF
Waluta kwoty kredytu w umowie	PLN, przeliczana na CHF	CHF od początku
Moment ustalenia kursu przy wypłacie	Dzień uruchomienia kredytu lub transzy	Dzień uruchomienia transzy
Wysokość raty w harmonogramie	Wyrażona pierwotnie w CHF, spłacana w PLN	Wyrażona w CHF, spłacana w PLN
Typowy okres popularności w Polsce	Ok. 2005-2008	Ok. 2005-2009

Jak ustala się kwotę wypłaty, saldo zadłużenia i sposób spłaty rat?

Kancelaria sprawdza dokładny zapis umowny wskazujący, po jakim kursie następuje wypłata (najczęściej kurs kupna z tabeli banku) oraz po jakim kursie liczona jest każda rata (najczęściej kurs sprzedaży). To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne - różnica między kursem kupna a kursem sprzedaży, czyli spread walutowy, generowała dodatkowy koszt niezależny od wahań samego kursu CHF/PLN na rynku.

Które postanowienia umowy dotyczą przeliczenia kwoty i rat?

Klauzule przeliczeniowe to postanowienia decydujące o przeliczeniu wypłaty kredytu i wysokości poszczególnych rat między złotym a frankiem szwajcarskim, a ich ocena wymaga sprawdzenia, czy umowa wskazuje obiektywne, zrozumiałe i weryfikowalne kryteria ustalania kursu (źródło: Kodeks cywilny, art. 385¹-385³, ISAP Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.). Analiza obejmuje nie tylko treść samej klauzuli, lecz również regulamin i kontekst zawarcia umowy.

Jak umowa opisuje kurs kupna przy wypłacie i kurs sprzedaży przy spłacie?

W typowej umowie z lat 2005-2008 zapis brzmiał w uproszczeniu tak, że wypłata następuje według kursu kupna waluty obowiązującego w banku w dniu uruchomienia, a spłata raty przeliczana jest według kursu sprzedaży z tabeli banku obowiązującej w dniu wymagalności raty. Kancelaria cytuje ten zapis dosłownie w dokumentacji analizy, ponieważ dokładne brzmienie decyduje o dalszej kwalifikacji prawnej klauzuli.

Czy kryteria tabeli kursowej banku są jednoznaczne i weryfikowalne?

To zależy od konkretnego zapisu umownego - część umów w ogóle nie wskazywała metody ustalania kursu przez bank, pozostawiając mu swobodę decyzyjną. Zgodnie z wymogiem przejrzystości wynikającym z dyrektywy 93/13/EWG warunek umowny powinien być sformułowany prostym i zrozumiałym językiem, tak by konsument mógł oszacować konsekwencje ekonomiczne wynikające z umowy (źródło: dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r., EUR-Lex).

"Wymóg przejrzystości warunków umownych nie może być zawężony wyłącznie do zrozumiałości pod względem formalnym i gramatycznym, lecz musi być rozumiany jako obejmujący również możliwość oceny konsekwencji ekonomicznych" - na tej linii orzeczniczej opiera się ocena klauzul kursowych zgodnie z dyrektywą 93/13/EWG, Rada Wspólnot Europejskich, 1993.

Czy sposób wykonywania umowy zmienia ocenę klauzuli?

Nie. Ocena abuzywności postanowienia dokonywana jest według stanu z chwili zawarcia umowy, a nie według tego, jak bank faktycznie ustalał kursy w kolejnych latach. To rozróżnienie bywa mylące dla klientów, którzy podkreślają, że "kurs banku był zbliżony do kursu NBP" - z punktu widzenia oceny treści klauzuli argument ten ma ograniczone znaczenie. W przypadkach prowadzonych przez kancelarię sporządzana jest tabela robocza: postanowienie, jego funkcja w umowie, dokument źródłowy i możliwy skutek procesowy - to narzędzie porządkujące dalszą pracę nad pozwem.

Jak kancelaria ocenia informacje o ryzyku kursowym przekazane kredytobiorcy?

Ocena informacji o ryzyku kursowym nie ogranicza się do sprawdzenia, czy klient podpisał jedno oświadczenie - obejmuje cały zakres materiałów przekazanych przed podpisaniem umowy, w tym symulacje, broszury i przebieg rozmowy z doradcą, o ile da się je odtworzyć dowodowo. Kluczowe pytanie brzmi, czy konsument mógł realnie oszacować potencjalne konsekwencje ekonomiczne mechanizmu walutowego, a nie wyłącznie potwierdzić formalną świadomość istnienia ryzyka.

Jakie dokumenty informacyjne i symulacje podlegają analizie?

Kancelaria prosi o wszelkie dokumenty towarzyszące podpisaniu umowy - broszury informacyjne banku, symulacje rat przy różnych poziomach kursu CHF/PLN, notatki z rozmów, a także korespondencję mailową, jeśli została zachowana.

• Oświadczenie o ryzyku walutowym - sprawdzana jest jego dokładna treść, nie tylko fakt podpisania.
• Symulacje rat - istotne jest, czy przedstawiono scenariusz wzrostu kursu o kilkadziesiąt procent, czy tylko wariant optymistyczny.
• Broszury i materiały reklamowe banku z okresu zawierania umowy, jeśli klient je zachował.
• Zeznania świadków - w praktyce sądowej dopuszczalny dowód na okoliczności towarzyszące podpisaniu umowy.

Czy podpisane oświadczenie o ryzyku kończy sprawę?

Nie automatycznie. Samo podpisanie formularza nie przesądza, że konsument został rzetelnie poinformowany - liczy się, jakie konkretnie dane mu przedstawiono i czy język tych materiałów był zrozumiały dla przeciętnego odbiorcy nieposiadającego wykształcenia finansowego. To jedna z okoliczności ocenianych łącznie z pozostałą dokumentacją, a nie w oderwaniu od niej.

Czy postanowienia umowy były indywidualnie uzgadniane z kredytobiorcą?

To zależy od okoliczności konkretnej sprawy - kontrola abuzywności dotyczy wyłącznie postanowień, które nie były uzgodnione indywidualnie, a ciężar dowodu indywidualnego uzgodnienia spoczywa na banku (art. 385¹ § 4 k.c.). W praktyce większość klauzul przeliczeniowych pochodziła z gotowego wzorca umowy stosowanego masowo wobec wielu klientów.

Jakie dowody potwierdzają realne negocjacje?

Realne negocjacje musiałyby zostawić ślad dokumentowy - np. wcześniejszą korespondencję, w której klient proponuje zmianę konkretnego zapisu, albo różnice między pierwotnym wzorem umowy a wersją podpisaną. Sam fakt, że klient mógł wybrać kredyt złotówkowy zamiast frankowego, nie oznacza indywidualnego uzgodnienia treści konkretnej klauzuli przeliczeniowej - to rozróżnienie regularnie wyjaśniam klientom na etapie pierwszej konsultacji.

Co odróżnia wybór z gotowego wzorca od indywidualnego uzgodnienia?

Wybór jednej z kilku opcji przygotowanych przez bank (np. wariant kredytu w PLN, EUR lub CHF) to nadal wybór z gotowego wzorca, a nie negocjacja treści samej klauzuli przeliczeniowej. Indywidualne uzgodnienie musiałoby dotyczyć konkretnego mechanizmu ustalania kursu, a nie ogólnej decyzji o walucie kredytu.

Co zmieniają aneksy i możliwość spłaty bezpośrednio w CHF?

Aneks umożliwiający spłatę rat bezpośrednio w CHF, wprowadzany masowo po 2011 roku w związku z tzw. ustawą antyspreadową, zmienia sposób wykonywania umowy na przyszłość, lecz nie można z góry przyjąć, że usuwa wszystkie wcześniejsze wątpliwości prawne dotyczące klauzul przeliczeniowych zastosowanych przy wypłacie kredytu. Ocena skutków aneksu wymaga odrębnej analizy jego treści i okoliczności podpisania.

Czy aneks antyspreadowy naprawia wcześniejsze klauzule?

Nie ma tu jednej reguły stosowanej automatycznie do wszystkich spraw. Trzeba sprawdzić zakres aneksu, to czy konsument świadomie zaakceptował określone skutki prawne dotyczące już powstałego zadłużenia, oraz czy aneks odnosił się wprost do spornych postanowień, czy jedynie do sposobu spłaty rat od danego momentu w przyszłość. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał, że skutki usunięcia nieuczciwego warunku ocenia się w odniesieniu do możliwości dalszego obowiązywania umowy, a sąd nie może dowolnie zmieniać treści takiego warunku wyłącznie po to, by umowę utrzymać (źródło: wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, curia.europa.eu).

"Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym" - Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, wyrok z 3 października 2019 r., sprawa C-260/18.

Jak aneksy wpływają na zmiany kredytobiorców i harmonogram spłat?

Poza kwestią przeliczeń, aneksy bywają nośnikiem innych istotnych zmian - restrukturyzacji zadłużenia, wydłużenia okresu kredytowania, zmiany harmonogramu, a czasem zmiany kręgu kredytobiorców. Każdy taki dokument trzeba włączyć do chronologii sprawy, bo wpływa na wysokość dochodzonych kwot i może rzutować na sposób sformułowania żądania głównego oraz żądań ewentualnych.

Jakie znaczenie mają cel kredytu i status konsumenta?

Status konsumenta w rozumieniu art. 22¹ Kodeksu cywilnego przysługuje osobie fizycznej dokonującej z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, a jego ustalenie na dzień zawarcia umowy jest warunkiem zastosowania przepisów o klauzulach niedozwolonych. Bez statusu konsumenta droga do powołania się na art. 385¹ k.c. jest znacznie trudniejsza.

Kiedy kredytobiorca traci status konsumenta?

Ryzykowne sytuacje to kredyt zaciągnięty na zakup lokalu użytkowego pod działalność gospodarczą, częściowe rozliczanie odsetek w kosztach firmy albo wskazanie adresu nieruchomości jako siedziby działalności zarejestrowanej w CEIDG. Każdy z tych elementów wymaga odrębnej weryfikacji, bo sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej przez kredytobiorcę nie przesądza automatycznie o utracie statusu konsumenta względem tego konkretnego kredytu.

Jak cel finansowania wpływa na możliwe roszczenia?

Cel określony we wniosku kredytowym - najczęściej zakup lub budowa nieruchomości mieszkalnej na potrzeby własne - jest jednym z pierwszych elementów sprawdzanych w dokumentacji, ponieważ przekłada się bezpośrednio na kwalifikację prawną całej sprawy. Nie należy przy tym przesądzać abuzywności klauzuli wyłącznie na podstawie samej nazwy produktu bankowego czy obecności skrótu CHF w umowie - każda sprawa wymaga odrębnej analizy celu i okoliczności.

Jak wynik analizy umowy przekłada się na konstrukcję pozwu?

Wynik analizy klauzul, dokumentacji ryzyka i statusu konsumenta przekłada się bezpośrednio na wybór wariantów żądań w pozwie - od żądania ustalenia nieważności umowy, przez żądanie zapłaty, po żądania ewentualne formułowane na wypadek, gdyby sąd nie podzielił stanowiska w zakresie żądania głównego. Ten etap opisujemy szerzej w tekście o konstrukcji pozwu przeciwko bankowi.

Jakie warianty żądań przygotowuje kancelaria?

Na podstawie całości dokumentacji kancelaria przygotowuje zwykle kilka wariantów żądań procesowych, dopasowanych do specyfiki konkretnej umowy i orzecznictwa właściwego dla danego sądu okręgowego.

1. Żądanie ustalenia nieważności umowy wraz z żądaniem zapłaty wzajemnych rozliczeń stron.
2. Żądanie zapłaty nadpłaconych rat przy utrzymaniu umowy jako kredytu złotowego z eliminacją klauzul przeliczeniowych (tzw. odfrankowienie).
3. Żądania ewentualne formułowane na wypadek nieuwzględnienia żądania głównego przez sąd pierwszej instancji.
4. Wniosek o zabezpieczenie roszczenia poprzez wstrzymanie obowiązku spłaty rat na czas trwania procesu, jeśli okoliczności sprawy na to pozwalają.

Pełny opis możliwych wariantów po zakończeniu analizy dokumentacji znajduje się w tekście o wariantach roszczeń po analizie.

Jakich dokumentów brakuje najczęściej i jak je uzupełnić?

W mojej praktyce najczęstszym brakiem jest niekompletna historia spłat oraz brak zaświadczenia z banku o wysokości uiszczonych rat, prowizji i ubezpieczeń. Pełny katalog dokumentów potrzebnych na starcie sprawy opisujemy w artykule o dokumentach do analizy umowy frankowej. Klientom zwykle rekomenduję wystąpienie do banku o zaświadczenie możliwie szybko, bo bank ma na jego wydanie określony czas, a to wydłuża harmonogram przygotowania pozwu.

Treść tego artykułu ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej porady prawnej. Ocena konkretnej umowy, jej klauzul, aneksów i statusu konsumenta zależy od okoliczności danej sprawy - rekomendujemy konsultację z kancelarią przed podjęciem decyzji o złożeniu pozwu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każda umowa kredytu powiązanego z CHF ma identyczne klauzule?

Nie. Treść zależy od banku, produktu, daty zawarcia, obowiązującego wówczas regulaminu i późniejszych aneksów, dlatego konieczna jest analiza dokumentów konkretnego kredytobiorcy. Dwie umowy z tego samego roku, ale z różnych banków, mogą różnić się sposobem opisania mechanizmu przeliczeniowego.

Czy kancelaria sprawdza tylko umowę główną?

Nie powinna ograniczać się do samej umowy. Istotne bywają regulaminy, wniosek kredytowy, oświadczenia o ryzyku, aneksy, korespondencja z bankiem oraz dokumenty dotyczące wypłaty i historii spłat rat.

Czy podpisanie oświadczenia o ryzyku przesądza sprawę?

Nie automatycznie. Trzeba ocenić treść oświadczenia, okoliczności przekazania informacji przed podpisaniem umowy oraz to, czy konsument mógł realnie zrozumieć ekonomiczne konsekwencje mechanizmu walutowego, a nie tylko formalnie potwierdzić świadomość ryzyka.

Czy aneks umożliwiający spłatę w CHF naprawia wcześniejsze klauzule?

Nie można przyjąć takiej reguły bez analizy konkretnego przypadku. Trzeba sprawdzić zakres aneksu, świadomą wolę stron przy jego podpisywaniu oraz wpływ zmiany na wcześniejsze i późniejsze świadczenia obu stron umowy.

Czy znalezienie podobnej klauzuli w rejestrze UOKiK gwarantuje wygraną?

Nie. Wpis w rejestrze klauzul niedozwolonych prowadzonym przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów może być istotnym punktem odniesienia, lecz sąd zawsze ocenia konkretną umowę, okoliczności jej zawarcia, status kredytobiorcy oraz sposób sformułowania żądań pozwu.

Ile trwa analiza umowy przed złożeniem pozwu?

To zależy od kompletności dokumentacji dostarczonej przez klienta i tempa odpowiedzi banku na wniosek o zaświadczenie. Przy komplecie dokumentów sama analiza umowy i regulaminu trwa zwykle kilka dni roboczych, natomiast oczekiwanie na zaświadczenie z banku bywa najdłuższym elementem tego etapu.

Czy warto samodzielnie analizować umowę przed wizytą w kancelarii?

Samodzielne zestawienie dokumentów - umowy, regulaminu, aneksów i historii spłat - przyspiesza pierwsze spotkanie i pozwala kancelarii szybciej ocenić zakres sprawy. Ocena prawna klauzul powinna jednak zostać przeprowadzona przez prawnika, ponieważ wymaga zestawienia treści umowy z aktualnym orzecznictwem sądów i TSUE.

Źródła i literatura

1. Kodeks cywilny (Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93 ze zm.), ISAP - art. 22¹ oraz art. 385¹-385³.
2. Dyrektywa Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r., EUR-Lex - w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.
3. Wyrok TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, CURIA - sprawa Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International.
4. Rejestr klauzul niedozwolonych, UOKiK - dane poszczególnych wpisów wymagają weryfikacji przed cytowaniem w konkretnej sprawie.
5. Sąd Najwyższy - orzecznictwo w sprawach kredytów powiązanych z walutą obcą, w tym uchwały Izby Cywilnej.